O Gaiteiro Perdido

 

(Músicos populares: subsistencia e resistencia cultural)

 

Felisa, a gaiteira de Bendilló

Xa ninguén recorda o nome verdadeiro do Gaiteiro Perdido. Tampouco o doutros músicos populares que ao longo do pasado século percorreron os infindos camiños das montañas e os vales de Galicia. Descoñecemos en grande medida a memoria musical da nosa terra, na mesma medida que ignoramos a súa memoria histórica, en sensu estrito, así como o seu pasado literario ou artístico, a fonda raíz da súa cultura. En resumo, unha parte importante do noso patrimonio inmaterial.

 

Estas semblanzas de músicos populares de tempos idos, que tanta ledicia sementaron nos corazóns cansos dos homes en tempos ben díficiles, recollidas neste libro de Xosé Pérez Mondelo, que podedes descargar en formato electrónico, baixo o título O Gaiteiro Perdido, da nosa sección de “Libros na Artesa, son un intento de resgatalos da neve do esquecemento. En xusto pago.

 

Circuncríbense, fundamentalmente, á contorna do val de Quiroga, Ribas de Sil e Courel, mais ben podiamos encontralos en calquera outro recanto do país: cómpre recordar que até ben pouco, cada lugar, cada parroquía, cada bisbarra, eran un conservatorio, unha aberta escola músical. Os oficios aprendíanse no medio comunal e só dentro desa perspectiva, dentro desa cosmovisión e identidade colectivas, podemos entender a nosa vizosa vida musical doutrora. A música como oficio e paixón, alén dun complemento pecunario para a economía familar. E unha forma de subsistencia e resistencia.

"Os Padernes". Foto de Carlos Díaz Gallego

 

Debaixo destes relatos musicais tamén pode sentir o lector, entreliñas, un testemuño da vida social e política, da propia historia contemporánea de Galicia, das súas formas de lecer e da súa creatividade, mais tamén das súas mágoas e o seu desamparo, da súa intrahistoria.

 

En definitiva, trátase dunha ollada sobre a música popular que, ao tempo, deita luz sobre diversos aspectos da nosa singularidade cultural  e o noso destino histórico.

                                                                          Bernardo Quiroga

CRÓNICAS DESDE O OUTRO MUNDO (48)

O Curmán de Undochán

Tito Cabano Bello fixo famoso

 o seu tango Un boliche

         Esta volta recuncaremos no tema da Crónica 8, lembrando ao amigo Manuel Suárez Suárez, que  publicou (2000) A emigración galega no tango: nomes como os clásicos Soliño, Collazo ou Fontaina, polo que toca ao tango uruguaio, xa os trouxemos aquí (Crónica 11). Pero hai moitos máis: bem sexa de compositores, letristas ou intérpretes: Cabano e Maquieira, antano, ou Canoura (moito máis que tangueira) hoxe, galegos fillos ou netos, son apenas unha mostra.

En falando de letristas, se algo hai que sinalar é a responsabilidade que os autores de moitas letras da “guardia vieja”, no primeiro tercio do século pasado (o tango ten máis de un século e segue “vivito e coleando”) levan na idea mundial e vulgar deste xénero como “o canto do cornudo” e a posterior calificación, igualmente desafortunada, como “a apoloxía do macho”, como muestrario do máis rancio machismo. Machismo que, por outra parte, non é exclusivo de tal xénero nen deste mundo, desque temos exemplos preclaros na nosa cantiga popular, logo recreada decimonónicamente por Rosalía –“… dádeme un home/ anque me mate, anque me esfole…”, que se diría antecedente daquel “C’est mon homme” popularizado, no XX, pola afroamericana afrancesada Joséphine Baker (1900-1975).

Habería que facer un estudo –que, se cadra, xa se fixo- sobre a porcentaxe desta temática no cómputo total dos textos tangueiros. E tamén deternos no feito, insólito, de que o tango comezou como danza, para despóis, sen deixar de ser danza, se convertir no tango-canción… -daí procede todo- ata o punto de ter dado, xunto a aqueles, textos perennes, tal El día que me quieras –que o amigo Javier García Pena fai fillo de igual verso de Nervo-, ou Volver como os máis famosos  mundialmente, produto do xenio poético-sentimental de Alfredo Lepera (1900-1935) -que musicalmente non consideramos tangos puros- e que, nas décadas de 940, 50 e 60 tivo representantes tan rescatábeis como os dous Contursi ou Homero Manzi, por darmos apenas tres nomes entre moitos, arxentinos a maior parte deles.

Con Contursi (fillo, 1911-1972), José María, vennos a lembranza dunha cuestión pouco sabida polas Europas: Sombras nada más!, que por aí adiante se popularizou como bolero, é un belo tango de Lomuto, con letra daquel (1943). Mesmo é de destacarmos como Joan Manuel Serrat tomou, aparentemente, da milonga La milonga y yo, de Ribero y Díaz Vélez, aqueles versos da sua Fiesta, apenas alterados: “Vamos subiendo la cuesta/ que arriba mi calle [la noche]/ se viste de fiesta”: que nós saibamos, a ninguén se lle ocorréu chamar plaxiario ao admirado cantante catalán…

O tango Sombras, nada más!

é moito máis coñecido como bolero

Claro é que, mercé á letra, o tango é excepcional muestrario do español rioplatense, con duas patas fundamentáis no lunfardo e o vesre. Xa teño me referido a esta última e simpática xerga a xogar coas palabras: lorca, gotán, trompa, sope, feca, lope, cotur, grone, rioba, tovén (calor, tango, patrón, peso, café, pelo, turco, negro, barrio, vento –dinero: lunfardo-vesre coincidindo), ou bolonqui, zabeca, yoyega, yorugua, chochamus (quilombo, cabeza, gayego, uruguayo, muchachos)… etc., etc.

Dato extemporáneo: O D9 é o grupo de países líderes en goberno dixital a nivel mundial: Corea do Sul, Estonia, Israel, Nova Zelanda, Reino Unido, Canadá, México, Portugal e Uruguai, que actualmente preside o clube.