San Gaudí

  

Un amigo, de viaxe por Europa, mándame a foto dunha tal santa Emma de Gurk, para ver que sei dela. Nada. Como moito só lle podo dicir que era unha ricachona austríaca que aló polo século X empregou a súa fortuna en fundar varios mosteiros, cousa que a Igrexa lle agradeceu meténdoa no santoral, coma sempre, a título póstumo e representando a súa imaxe coa maqueta dun convento.

Coma esta, hai moitas outras santas, santos, bispos ou nobres que lle deixaron á Igrexa (para maior riqueza que non gloria) grandes propiedades, financiadas co seu peculio ou tras convencer a algún doante para que soltase o parné.

 

Como a iconografía representa a cada santo co atributo polo que máis destacou, é de supoñer que cando remate o proceso para facer santo a Antonio Gaudí, poranlle na man a maqueta da Sagrada Familia de Barcelona, un templo do que el dicía que era unha obra encomendada por Deus.

O finado papa Francisco, convencido da “profunda fe e espiritualidade” do arquitecto catalán, deixou pendente o expediente de beatificación por falta de tempo, e aínda que todos sabemos o importante que foi na súa profesión, ademais de ser un home modesto e moi relixioso ata o día da súa tráxica morte, un dez de xuño de 1926, tras ser atropelado por un tranvía de camiño a unha cita co seu confesor. Tras o accidente, inconsciente e mal ferido levárono a un hospital de pobres porque as roupas e o porte facíalles crer que era un indixente. Así era de humilde.

Pero, ademais de ser un dos máis grandes arquitectos da historia, ¿que outros méritos ten para acadar a santidade? Á fin, nin doou ningunha fortuna para rematar a obra, nin buscou a quen a financiase. Crentes coma el hai moitos e arquitectos de igrexas e catedrais non faltan na historia da arte; o mesmo mestre Mateo, talvez quen mellor interpretou o Máis Alá, ten sobrados merecementos para subirse a unha peaña, e sen embargo ficou de xeonllos na porta da catedral. Hai moitas persoas que dedicaron a súa vida a engrandecer o patrimonio artístico da Igrexa que, sen ser santos, foron recoñecidos incluso dende antes de morrer.Pero como só a Igrexa sabe o que mellor lle convén en asuntos de santidade, non vou ser eu quen poña en dúbida os méritos de Gaudí, merecedor de todos os galardóns habidos e por haber, ademais de engalanarse coas “virtudes heroicas” que lle recoñeceu o papa; e a quen eu lle engado un milagre oficiado unha tarde de 1980, cando, xunto con un compañeiro zaragozano, cruzamos, sen permiso e con moita curiosidade, os valados que protexían a construción da Sagrada Familia, e o garda soltounos os cans facéndonos saír por patas; pois quen sabe se ata non sería intervención do santo Gaudí que aqueles mastíns non nos trabasen por mostrar interese pola súa obra. E cando o teñamos na peaña da santidade, ¿de que será avogoso?, ¿talvez dos atropelados? E de compartir algún padroado, ¿farao con san Lucas por artista, con san Xosé por artesán ou con san Tomé por arquitecto. Sigo pensando que a Gaudí non lle fai falta que o suban a ningunha peaña para que todos o adoremos  per saecula saeculorum por todo o que deixou feito.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).   

  

Edificios reconvertidos

    

Cada edificio garda dentro de si as historias de quen o habitou ou de quen lle deu uso e significado, por iso é ta n penoso visitar algunhas aldeas do rural onde só se ven ruínas condenadas a sepultar a memoria dos seus moradores. Outras veces, aínda en lugares poboados, vense abandonadas determinadas construcións que perderon a súa función e parecen reclamar outra vida coa que, polo menos, se paguen os gastos de mantemento para conservar a histórica arquitectura antes de que as derrúa o tempo e a memora .

Hai varias estacións de tren e antigos apeadeiros en desuso, reconvertidos en bares e restaurantes que trocaron os pasos fugaces pola calidez de compartir mesa en estancias reacondicionadas para o reencontro; pero son, sobre todo as igrexas dese despoboado rural, as máis necesitadas dunha reciclaxe urxente se pretenden continuar vivas, como novos lugares de reunión, aulas de maiores, salas de lectura ou espazos onde organizar concertos ou charlas que, dalgún xeito, eviten que o abandono destrúa eses edificios que forman parte da paisaxe e da memoria.

A mesma casa reitoral de Palmeira, construída a principio de século, co tamaño dun pazo para vivenda dunha persoa, foi presentada durante a inauguración como un edificio que compartiría un museo de arte sacro, un centro social e unha biblioteca, que por algunha razón nunca funcionaron, pero si ofreceron, nalgún momento, a crematística posibilidade de alugar dous apartamentos con espléndidas vistas, para uso turístico, a fin de habilitar tantos metros cadrados desaproveitados e sacar así uns euros, dicían, para axudar no mantemento de semellante mansión.

A idea non é nova, exemplos de coñecidos mosteiros reconvertidos en centros de hospedaxe temos varios ó largo de toda a xeografía, como o de Toxosoutos, onde, por falta de freires, os novos xestores ofrecen unha relaxante estancia organizando actividades ó aire libre, como sendeirismo, para garantir unha amena fin de semana.

Xa hai moitos anos que nun convento galego preguntamos pola hospedaxe, e daquela a cousa era moi ríxida para uns mozos que aínda non cumpríramos os vinte anos. Agora sei de parellas que por uns días buscan o relaxante refuxio deses lugares enclavados, polo xeral, en espazos rodeados de frondosa natureza. Co tempo a cousa volveuse máis lasa e algún daqueles mosteiros foron cedendo en rixidez e ata parece que reservan un lugar para o pecado, onde os monxes, recluídos nas súas beatíficas celas fan a vista gorda para non perder clientela, polo xeral hospedada en cómodas habitacións insonorizadas, con baño e televisión multicanal. Lugares onde as humildes celas conventuais se transformaron en luxosas suites para laicos.

Noutros lugares o que reconverten en estabelecementos de hostalaría son as vellas casas reitorais. Unhas casas que sobran porque un cura ha de atender a varias parroquias, pero só necesita vivir nunha, e todas as demais son edificios desocupados e condenados á ruína se non hai alguén disposto a xestionar o seu arrendo, como no seu día foi a reitoral de Artes (Ribeira), agora convertida en centro de atención para maiores.

Algunhas desas casas, unha vez modificadas e dotadas de todas as comodidades que a clientela demanda, son de verdadeiro luxo. Só hai que imaxinar a reitoral do Xobre co seu pombal ben arranxado, con vistas á ría e á montaña.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

 

O pecado global

 

Xa había tempo que non falabamos do Virulillas, pero acordounos mentres discutíamos sobre iso do odio, os ciumes e a envexa que Unamuno definía como o pecado nacional. Todo vén a conto despois de que alguén lese a novela de don Miguel, Abel Sánchez, onde se enmarañan todos eses malos sentimentos. Sen embargo, o amigo Xulio opinaba que non toda a envexa é mala, e se nalgúns casos, como nesa novela, pode levarnos polo camiño da zuna e a xenreira, noutras ocasións tamén se pode converter en desexo e ansia de superación. Así, por exemplo, moitos emigrantes, por non ser menos cos veciños que antes ca eles colleran os camiños da diáspora, trataron de imitalos e acadaron unha prosperidade que doutro xeito lles estaría negada. Claro que igual haberá que distinguir entre envexa e imitación.

Ó Virulillas todos o envexábamos porque tiña o único balón con que podiamos xogar, e ó mesmo tempo el envexábanos a nós porque sen nós non gañaría un partido; todo o cal facía que xerásemos pecados tan pouco aconsellábeis como a ira ou a perfidia, que tantas veces tiñamos que reprimir porque el tiña un curmán que apertaba o pantalón con un cinto dous furados máis longo co de calquera de nós. Outras veces convertíamonos en aduladores, só por ter a posibilidade de patear una pelota baixo as súas regras. E envexábamos a quen era escollido para xogar cando, por calquera nimiedade o Virulillas deixábanos fóra da convocatoria. Daquela tamén eramos aprendices de diplomacia, unhas veces facendo ouvidos xordos e outras estendendo un rumor que debilitase ó inimigo, nada diferente ó que vemos e oímos cada día nos telediarios.

 

De envexas e odios xa nos falan nas primeiras páxinas do libro da Xénese, cando Adán e Eva toman consciencia e deciden non resignarse a ser simples pasmóns no Paraíso, arrepoñéndose contra un destino imposto, decididos a probar o froito prohibido e levar a consabida bronca Padre por darse tan pracenteiro gusto. E agora agradecémosllo, porque, segundo nos deixa entender o libro sagrado, se non o fixesen non terían descendencia, e nin quen isto le nin quen isto escribe estaríamos aquí. Pola contra o exemplo negativo veu coa actitude dos fillos, que, porque a un lle ían ben as cousas e ó outro máis ben mal, acabaron da peor maneira posíbel.

E o mundo continuou e por aí andan desgobernando uns e outros rodeándose de aduladores e opositores, para maior gloria dos pecados capitais.

Agora, cos anos, hai quen di que aquela do Virulillas a nós e de nós ó Virulillas era unha “envexa san”, pero, ¿quen entende ese oxímoron onde dúas palabras aparentemente opostas se unen para darlle un significado contraditorio? Porque a tal envexa, cando non é afán de imitación é rabia de incapacitado.

E como nin eramos tan malos nin tan malvados, senón que cada quen, na medida do posíbel, tan só quería darse a valer diante dos demais mentres aprendíamos os enredos da convivencia, tampouco eramos diferentes a tantos santos que, sendo estritos, habería que sacar do santoral porque o único que fixeron foi pecar de envexa e todo o que con ela vén, afanándose por destacar sobre o populacho, tan só preocupados porque o ser supremo vexa, aprecie e premie a súa submisión.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Falando de refráns

    

Lembrábanos Xulio que de cativo era un pouco moulón para erguerse da cama e ir á escola. Non nos dixo se por vago ou por preguiceiro, se porque non lle apetecía someterse á disciplina escolar ou por non abandonar a quenturiña das sabas; e entón aparecía súa nai coa maternal paciencia: veña, arriba que se che fai tarde. E el aínda daba outra volta na cama, ata que ela acababa botando man do consabido refrán de “A quen madruga Deus o axuda”, que de tanto repetir xa se lle gravou para sempre, o cal non impediu que aprendese o contra refrán de “Non por moito madrugar amence máis axiña”, co que lle respondía e lle permitía dar outra volta máis, ata que súa nai lle sacaba as sabas e tiña que erguerse pola brava.

Os refraneiros son verdadeiros libros da filosofía dun pobo, aínda que non sempre nos conveña o que din nin sempre acerten coas súas sentenzas.

Unha das cousas polas que se fixo famoso o amigo Sancho foi polo uso e abuso dos refráns. E o certo é que con eles demostrou unha sabedoría que xa para si quixera o seu amo cando, con humildade, lle recomendaba prudencia e o cabaleiro recriminábao porque, segundo el, como experto lector, denota falta de cultura o uso e abuso dos mesmos. E non ten por que ser así. Eu teño comprobado cada vez que escoito a algún conferenciante ou xente de demostrada cultura como usan frases feitas, adaxios ou citas literarias que, dalgunha maneira, pode que algún día se convertan en proverbios.

De como nacen algúns refráns lembro o día que entre os amigos da Asociación Manuel Murguía, despois dunha experiencia de varios anos organizando arredor do dezasete de maio os actos en honor do Patriarca das Letras, chegamos a sentenciar cunha alta porcentaxe de acerto que, “Na semana do san Murguía ha de chover algún día”.

Todo comezou cando íamos inaugurar un monólito na parroquia de Oseiro, lugar onde naceu o esposo de Rosalía, e ese día non parou de chover. Ó ano seguinte xa nos coidamos de prever os imprevistos meteorolóxicos e así, ano tras ano, observamos que nesa semana das Letras sempre había algún día chuvioso.

Evidentemente, ningún refrán ten por que ser exacto, e o tempo tampouco é igual na Costa Ártabra ca na Ribeira Sacra. Por iso din os expertos que os refráns referidos á meteoroloxía só son válidos alí onde naceron. E eu, que gosto de observar se acertan ou non, levo comprobado que “a Curota con touca trae chuvia, moita ou pouca”, e ese mesmo prognóstico trocando o nome da montaña témolo nas terras que rodean o Pico Sacro. Pero non creo que o de “ceo escamado, vendaval ó rabo” que dicimos por aquí, serva para aplicar no Mediterráneo.

Logo hai refráns que non só son mentireiros, senón que incluso son manifestamente aldraxantes como eses que se refiren as vilas, xeralmente ideados nalgunha localidade veciña para amolar, “en Muros moito peixe e poucos duros” ou ese outro que mestura tradición e costumes con aire pexorativo: ”Os de Palmeira e santa Uxía de Ribeira beben o viño pola cuncha da aviñeira”.

Será cando non teñen sede, digo eu.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

Crentes e crédulos

En Santillana del Mar hai un museo da tortura con moitos aparellos da época da Inquisición, esa que se proclamaba santa pero era máis maligna que o mesmo diaño. Nunca quixen entrar en tal sitio, a pesar de estar diante del en varias ocasións. Por algunha razón lembrábame unha historia que me contaron da miña parroquia, a onde chegou, a mediados do século pasado, un predicador a quen lle deu por retomar o asunto da bruxería, animando dende o púlpito a apedrar a todas as bruxas, meigas ou carteiras coñecidas. E ó domingo, na saída da misa de doce, un grupo de acólitos non tivo mellor idea ca executar tal sentencia sobre unha señora que cometera o pecado de recomendar a herba luísa para a dor de estómago, os vapores de eucalipto para aliviar o catarro e, diante dun mazo de naipes, tranquilizar ás mozas que botaban de menos as novas dos seus pretendentes ou esposos, embarcados na pesca ou na mercante.

O malo é que estes predicadores, de voz enérxica, sabían moi ben que o diaño é un mito e as bruxas que o adoran non son máis ca unha fantasía que eles mesmos fomentaban para xustificar as actitudes represoras; pero dicíano con tal rotundidade que era difícil non crelos. Outros arengaban contra os males da freguesía con frases tan contundentes como as daquel que increpaba: Mujeres, tratad bien a vuestros maridos, y no os “deais” a la bebida. 

Sen embargo, os expertos en oratoria e falabaratos non sempre visten sotana. O ano pasado, aquí, no Barbanza, facía o seu agosto un xamán que, aproveitándose da inxenuidade dalgunhas persoas daba remedios e competía cos médicos, tan contundentemente, que moitos saían da súa casa agradecidos e convencidos de que o seu mal tiña remedio sen necesidade de pasar os transos dun bisturí ou que o xarope que el vendía suplía a todas as pastillas da farmacia. Este, en concreto, comunicoulle a unha cliente que o marido lle era infiel, o que provocou a ira do esposo e un escándalo público. 

Aínda non hai moito, en Haití, lugar onde o Vodú se practica con fe cega, un xefe local acudiu co seu fillo enfermo á consulta dun xamán, e este, por razóns que só el coñece, desculpouse de non poder curalo porque fora embruxado por un grupo que lle facía a competencia, e daquela o desconsolado pai mandou ós seus sicarios para que matasen ás case duascentas persoas desa outra seita, por botarlle o mal de ollo. Outro tanto facían aqueles sátrapas da antigüidade cando incluso mandaban degolar ós seus conselleiros por non acertar co que eles querían saber ou por non dicir o que querían oír. 

Destes aínda anda por aí algún dirixente que cada pouco nos sorprende forzando dimisións ou acusando sen probas; e é que, amparados na fe de quen non pon en dúbida a palabra do seu líder, sempre xorden energúmenos predicando as cousas máis absurdas contra os contrarios. Na historia temos exemplos para dar e tomar contra mouros, xudeus e supostas bruxas en pauto co demo, algo que aínda se fomenta en persoas con moi pouco caletre ou retorcidamente sectarias, que só ven o mal en todo aquel que non cre no mesmo ca eles

 

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Navegar dende terra

 

Tucho, un afeccionado á pesca recreativa, queixábase do moito que hai que saber de informática para saír a por catro fanecas e dous chopos, xa non para dar parte das capturas, que tamén, senón incluso para conectar a sonda ou que che fagan o seguimento dende a casa. Dicía el que calquera día ata lle farán pilotar e pescar sen moverse da cama, e talvez non estea moi errado.

Despois de ver como os de Artemis 2 lle deron a volta á lúa sen derrapar e con unha precisión que moitos quixeran para os seus coches, estiven buscando nas moitas fotos que estes días se publicaron sobre o evento para ver onde levaba o volante esa nave, e pola información que nos deron parece que os astronautas pouco máis facían ca sacar fotos para o facebook e admirar as vistas.

Seguramente, o soño de calquera de nós, condutores máis ou menos habituais, sexa subir a un coche que nos leve sen preocuparnos por sinalar os cambios de carril ou da distancia co que vai diante. Hai anos que se nos deu a noticia de que o señor Feijoo, daquela presidente da Xunta, viaxara a Madrid nun coche experimental que non necesitaba condutor, e chegou ó seu destino san e salvo. Do que xa non se dixo nada é de como volveu.

A última xeración de coches nada ten que ver cos que tiñamos hai dez ou doce anos. A electrónica, aínda que tardou en incorporarse, cada día faino con máis alta tecnoloxía. Algúns utilitarios ata din onde está a gasolina máis barata. Agora xa ninguén leva un mapa de estradas e de encontrar os sitios encárgase o GPS.

E claro que non é o mesmo ca cando imos nun avión e o piloto pon o automático, porque tampouco é o mesmo viaxar por unha estrada con curvas, fochas ou lombas, e no medio de outros usuarios que se nos cruzan por diante e por detrás, ca sucar o ceo sen ninguén atravesado. E aínda así o piloto vai atento por se ten que coller os mandos debido a calquera imprevisto.

Contábame Tucho que os grandes buques tamén teñen unha especie de piloto automático que lles permite ós temoeiros descansar ou botar un tute de cando en vez, mentres a electrónica vai corrixindo a deriva.

Hai uns meses, un estaleiro de Castropol na ría de Ribadeo, fixo prácticas de navegación sen piloto nun barco capaz de operar durante un mes sen necesitade de xente abordo, e ó parecer as probas foron satisfactorias. Agora só nos queda saber canto falta para que non necesitemos sacar o PNB, o PER, ou o titulín e na súa vez, para pilotar un iate ou unha dorna só sexa necesario un exame de destrezas informáticas e manexo de ordenadores.

Aló quedan o astrolabio e o sextante, o compás e ata as cartas náuticas. Pero tamén as molladuras, os mareos cando o mar se pon bravo e os reumas de que nin santo Amaro nos libra.

Avanza tanto a tecnoloxía, que ata podemos crer que a moito non tardar, como apuntaba Tucho, os pescos botarán as redes desde unha oficina con aire acondicionado invalidando aquel refrán de “quen queira peixe que molle o cu por eles”.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, da edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Entre abril e maio

Rematamos o mes de abril dándolle uso a auga bendita que se recolleu o Domingo de Gloria, nun momento en que tanto medran as plantas como as pragas.

O día trinta, e antes de pórse o sol, bendícense as leiras, a casa e a todos os membros da familia, con distintas fórmulas que varían segundo o lugar. A min particularmente gústame a que di: Bendícete leira, sapos e meigas para as silveiras, o que lembra algúns rituais precristiáns, tanto de época romana como doutras culturas que, por estas datas, en plena primavera, se celebran en distintos puntos de Europa como son as chamadas “Valpurxias”, que se ben tamén teñen unha orixe precristiá, hoxe en día celébranse en honor de santa Valpurxia, unha abadesa do século VIII, a quen se invoca contra a bruxería e as pestes, e en cuxo honor se acenden fogueiras na noite do trinta de abril para espantar o mal que puidese asolar ás plantacións ou o benestar das familias, Un ritual supostamente relacionado coa festividade celta da Beltain, a celebración da luz, ou da entrada ó tempo de verán, en que era costume acender unhas fogueiras preto das que se pasaba o gando para purificalo.      

Asemade, segundo nos conta Murguía, co mesmo fin protector, á caída do serán do último día de abril, pola parte de Noia era costume subir a un outeiro para prender unha fogueira arredor da que se bailaba cantando o ensalmo: ¡Lume, lume! vén ó pan,/ Deus che dea moito gran;/ cada gran coma un bugallo,/ cada pé coma un carballo./

Ramo de Laza

           

Agora, arredor destes días cando nos campos comeza a amosarse a esperanza do vindeiro froito e quen máis e quen menos xa anda coa sulfatadora na man, non facemos nada distinto ó que era costume na antiga Roma, cando se festexaba á deusa Flora, protectora da fecundidade, con rituais en que se adornaban carros e persoas con flores e ramas, ou poñíanse nos campos figuras que dalgún xeito invocaban o bo medre das plantas; figuras que en moitos casos deron lugar ós actuais espantallos.

 

Son pois, unhas datas de marcado simbolismo protector, agora que remata o tradicional mes das chuvias e entra o mes florido, que se abre precisamente cos Maios, a xenuína festividade agrícola con todas as variantes que se dan ó longo da xeografía galega, dende monumentos florais a nenos e nenas vestidos con vexetais, ou a peculiar forma de celebralo na Barbanza, en que do vello costume de engalanar os carros e as embarcacións con toxos e xestas, para protexelos contra a bruxería e o mal de ollo, pasouse a poñer eses ramos apotropaicos nos coches, enganchados nos parachoques ou nas mesmas matrículas, nas portas das casas e, por se acaso, tamén nas fiestras para que o mal non entre.

Os Maios son unha antiga celebración que se mantén e incluso se fomenta dende algúns concellos, invitando ós cativos a participaren na elaboración dos seus ramos ou adornos florais. E, como cantaba Luís Emilio Batallán: Aí vén o maio, de flores cuberto/ puxéronse á porta/ cantándome os nenos./, esta tamén era unha festa petitoria, en que os “maios” ían polas casas pedindo algún tipo de aguinaldo.

A igrexa adaptou esta celebración na festividade da Santa Cruz, á fin, para o cristianismo, a cruz simboliza a árbore da vida; algo moi arraigado en Laza, onde o tres de maio a figura de Adán, un home maior coa legoña ó lombo vai buscar a Eva, unha rapaza coa que desfila na procesión onde, a carón do estandarte da Santa Cruz vai un ramo de loureiro adornado con cintas de cor e do que colgan un bolo de pan e un galo vivo, para invocar a fartura e a esperanza dunha boa colleita. Durante a procesión execútase en varios momentos unha danza branca, característica do lugar e ó final hai unha pequena representación teatral, tipo entremés, para lembrar o sacrificio de Isaac e o momento en que Deus lle promete a Abraham que a súa descendencia será tan grande como as estrelas do ceo e as areas do mar.

Todo, como vemos, invocando a prosperidade e o logro dos froitos.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado en Nós Diario). 

O cine Millán

  

A primeira vez que vin Ben-Hur foi no cine Millán de Palmeira. Leváranos miña nai porque se anunciaba como unha historia dos tempos de Cristo, e daquela estaba indicada para todos os públicos. Do visionado desa película, que co tempo se converteu na miña preferida, só lembro que cara ó final había unha tormenta, e ó saír había tal temporal que nos obrigou a acollernos nunha casa a medio camiño antes de chegar á nosa. Daquela non había móbiles para avisar de que a realidade e a ficción van da man.

Cando a televisión era un ben escaso, neste cine desfrutei de moitas películas que me facían levantar do asento cando os bos perseguían ós malos ou cando o chico bicaba á chica. Ben, daquela só intuíamos que se bicaban, porque cando os rostros se aproximaban, axiña daban un salto a outra escena na que ben podían estar sentados a unha mesa e gozando dun prato de polo asado. E entón a imaxinación recreaba o que a pantalla nos evitaba. Alí saboreei o meu primeiro bico de adolescente.

As películas viñan no coche de liña e anunciábanse cuns folletos que repartían á saída da misa de doce para axudarnos a moldear a nosa sensibilidade entre o ben e o mal; aínda lembro a frase dun amigo cando nos adiantaba o desenrolo dalgunha película, sen importarnos que fixese spoiler: “está moi ben, pero ó final morren os bos”, e entón tamén aprendíamos que a vida non sempre é xusta.

No cine Millán, non era costume levar flocos de millo para a sala, senón pipas, que escachábamos ó ritmo e intensidade dos fotogramas, cando a base de cortes e dobraxes adulteradas nos convencían de que dous amantes de Mogambo só eran irmáns ou que en Casablanca usábanse gabardinas, e a pesar da espesa néboa que hai no aeroporto, os avións despexaban e voaban cara a liberdade. Pero deste cine tamén saíron algúns alcumes palmeiráns, así como a inspiración popular para unha charanga de entroido cando un señor da Coruña quixo montar unha fábrica de fariña de peixe, unha fábrica do cheiro, que dicían os veciños, polo tempo en que se estreara A ponte sobre o río Kway, e cantábanlle coa apegadiza música que asubiaban os prisioneiros camiño do traballo, algo que se resumía no verso “Lolo, Lolo, Lolo do cheiro”. E finalmente a fábrica non foi adiante.

Son moitas as lembranzas que nos trae este cine, cuxo edificio vemos como se arruína pouco a pouco e do que xa só quedan en pé as labradas portas e fiestras cos seus elaborados linteis dando conta dun tempo ido, da señardade que nos trae a lembranza de boa parte da nosa formación sentimental, polo que celebro que alguén tivese esa idea de convertelo en lugar de encontro cultural, nun centro de reunión para a veciñanza.

Quero lembrar que Palmeira, onde hai un bo número de estudantes, non conta cun lugar de estudio ou unha biblioteca, se exceptuamos a que hai na Sociedade Fillos de Palmeira, que non está aberta ó público, ou as que cada quen poida ter na súa casa.

Para exemplo coñezo concellos que, sen ter un presuposto tan alto como o de Ribeira, presumen dun centro social en cada parroquia, con constante actividade.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

O santo Alberte da Conlleira

      

 

            Cóntame un amigo que en certa ocasión, seu irmán, un solteirón resignado a quen, sen fillos de seu o demo forneceu de sobriños, quixo demostrarlles como era iso do ritual da tella de santo Alberte, esa especie de xogo de destreza consistente en botar tres anacos da mesma contra a fiestra cegada da ábsida, e de conseguir que as tres queden no antepeito, segundo a tradición, o destro ou destra xogadora casará nese ano. O caso foi que este solteirón tivo tan boa sorte que acertou coas tres e ese mesmo ano atopou esposa.

        Milagres ou casualidades coma esta danse moi poucas veces, pero cando o fan reforzan esa idea de que o santo ten moi boa man aló onde está. E é que, moito antes de que o fixesen santo, xa se lle rendía culto no alto da Conlleira (Ribeira). Por algo sería.

Con santo Alberte, patrón de filósofos e enxeñeiros, refórzase esa máxima de que en cuestión de santoral, o pobo acostuma a ir moi por diante da Santa Igrexa; pois xa para declaralo beato tivo que agardar case catro séculos tras a súa morte, e non o canonizarían ata 1931, cando Pío XI instituíu o quince de novembro como o da súa onomástica. Pero esa capela onde se lle fai romaxe o luns seguinte ó de Pascua, ten elementos que se corresponden practicamente coa época en que el finou (1280), e polo tanto, ou a súa popularidade vén de vello ou antes del había algunha outra divindade que tiña ese lugar por morada; de feito contáronnos que alí chegou a haber un ermitán. E claro, se o santuario tiña conserxe sería porque era de utilidade.

Sexa como sexa, os seus devotos festexábano e festéxano segundo a tradición o indica: en plena primavera. E aínda que en vida fora un estudoso da filosofía e un enxeñoso creador de aparellos máis ou menos técnicos, como uns bonecos articulados que se movían grazas a un mecanismo por el deseñado, na Conlleira celébrase o renacer da natureza; e deixando a un lado esas materias nas que el era experto, os devotos recollen a terra bendicida no seu santuario e nese día específico para botar sobre as leiras co fin de asegurar o medre dos produtos sementados ou plantados como se do mellor abono se tratase. Pero talvez o máis curioso deste verdadeiro intelectual que tanto lle daba ás letras como ás ciencias, é como acolleu sobre a súa persoa potestades que en vida non tiña, como esa de casamenteiro co ritual da “botar a tella”; pero tamén o seu dominio sobre os elementos atmosféricos, tal o costume de “virar a tella”, consistente en subir á súa capela cando se levanta temporal, para virar a posición dunha tella no tellado, co fin de que o santo se dea por informado da necesidade de que role o vento para que os pescos podan chegar a terra máis doadamente. Agora, coas dornas a motor xa se perdeu o costume.

E, como en toda romaría que se prece, ó final do día póxanse os produtos doados, ovos, galos ou froitos da horta, ofrecidos a tan bondadoso santo, polo menos para ter con que reparar as tellas que escacha o vento.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Os viacrucis

    

Dun tempo a esta parte a Semana Santa converteuse nas ansiadas vacacións de primavera. O que noutrora era un tempo de recollemento e silencio, transformouse nun espectáculo de procesións e praias, de encapuchados e mantillas, listos para saír na foto, onde pelexan entre si a devoción de uns, o lucimento de outros e a curiosidade da maioría. 

    Para estes días de asueto, todos os concellos, de cara á afluencia turística, afánanse por ofrecer espectáculo, diversión e entretemento contando coas actividades parroquias, para que veciños e visitantes, devotos e esmorgueiros, desfruten por igual cada quen ó seu xeito, que descansen e carguen pilas para a volta ó traballo, para o seu particular viacrucis.

¿Cantas veces non usamos esa palabra para sinalar unha etapa difícil da vida? Usámola como sinónimo de sacrificio, sobre todo cando se agarda un final incerto, pero estes que se practican en Semana Santa só son un recordatorio do martirio de Cristo que, por aquilo de que a mellor maneira de lembrar algo é practicándoo, a algún daqueles primeiros cristiáns que vivían en Palestina acorréuselles repetir o camiño da Paixón como un acto máis de lembranza.

Ninguén está para pasalo mal, e lembrar o sufrimento de Cristo non implica que se repita ó pé da letra.

Logo aquel costume foi traído a occidente, adaptándoo as circunstancias impostas polo terreo, unhas veces percorrendo as catorce etapas fronte a imaxes enmarcadas dentro das igrexas, outras rodeando algún templo ou santuario coas estacións sinaladas, e moitas outras facendo a subida a algunha capela con parada diante duns cruceiros ou capeliñas onde se representan as escenas da Paixón, algunhas delas verdadeiras obras de arte dignas de calquera museo, fronte ás que os devotos rezan e escoitan a explicación pertinente sobre cada unha desas etapas que Xoán Paulo II ampliou a quince.

Tales percorridos vense en moitos santuarios galegos, nalgúns casos convertidos en verdadeiras ascensións que non todos os crentes poden completar sen correr o risco de que lles dea un desfalecemento, porque se ben o Calvario non era un monte como tal, senón máis ben un outeiro nas aforas da cidade, algún destes onde hoxe se practica o viacrucis son verdadeiros ascensos ó Tourmalet. Estou lembrando o que hai na subida a Chamorro, en Ferrol, o que sube ó castro de Santa Tegra ou o de Louro. Verdadeiras rotas de sacrificio ás que agora xa podemos sumar a subida á Curota, que nos volven a propoñer para o Venres Santo ás dez da mañá e que vai gañando adeptos.

Pola miña parte, coma cada ano, por non perder vellos costumes, tiña pensado pasar unha tarde vendo, unha vez máis, Ben-Hur, o verdadeiro viacrucis dun xudeu bo, neste tempo en que só citar a ese pobo nos trae á mente as maiores atrocidades de que é capaz un ser humano. Xa todos coñecedes a súa historia: foi traizoado polo outrora seu mellor amigo, convertido en defensor dun imperio irrespectuoso cos pobos que conquista e somete. Esa película segue estando de actualidade.

Pero como xa anunciaron que van facer, igual ca o ano pasado, ese peculiar viacrucis a medio camiño entre a devoción e o hiking, con saída dende Moldes, igual me apunto, porque o meu médico non fai máis ca recomendarme camiñar. 

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

As cegoñas

    

Non sei cando foi a primeira vez que vin un niño de cegoñas, pero si do preocupado que estaba cando souben que unha veciña ía dar a luz. Daquela non facía máis que outear o ceo coa esperanza de ver a esa ave, tan pouco asidua pola Barbanza, traendo no peteiro o bebé dentro dun atado de pano. Ó día seguinte souben que a criatura nacera pola noite.

Os primeiros niños de cegoña que lembro en Galiza estaban polo sur de Ourense, e lembro que anos máis tarde tamén os atopei por Monforte. Daquela había niños illados, pero pouco a pouco foron colonizando a bisbarra e a provincia ata subir a lugares impensábeis uns anos antes. Era como se ano a ano se fosen facendo donas do territorio e estendendo o seu dominio. Na estrada que vai de Sarria a Monforte os niños empezaron a semellar unha urbanización coroando os tellados e as torres do tendido eléctrico. Cando as atopei por Vilalba pensaba que xa chegaran á latitude tope, e sorprendíame ver como se mantiñan dun ano para outro, tal que fosen as súas casas de verán, e se falaba con algún paisano, preguntándolle se non eran molestas, todos dicían o mesmo, que non lle fan mal a ninguén.

E agora xa as temos en Outes. Quen sabe se tratando de abrir camiño para que na volta duns anos sexan tan comúns na nosa paisaxe como as gavotas.

A cegoña sempre se tivo por un ser benigno, sobre todo porque na súa alimentación entran animais que nos dan noxo e repulsión, como os ratos e as serpes, pero tamén porque son fieis ó territorio, pois non só volven cada ano ó seu lugar de orixe, senón que exercen a monogamia de por vida, polo que os romanos as tiñan consagrado a Xuno, a esposa de Xúpiter, a deusa protectora do matrimonio e dos nacementos, pero tamén do amor filial, pois había a crenza de que as máis novas alimentaban e coidaban dos seus pais cando estes ían vellos. Talvez todo isto axudou a elaborar ese mito de que elas son as que traen ós meniños.

O seu crotoleo tense por unha chamada á prosperidade. Incluso, para favorecer a súa chegada, era costume, en países de Centro Europa, adecuar os tellados para que aniñasen, convencidos de que atraen a boa sorte para a casa onde apousentan.

Como aves migrantes, afeitas a percorrer grandes distancias, Estrabón poñíaas como emblema dos viaxeiros, e talvez por iso, no mundo musulmán, había a crenza de que cada ano peregrinaban á Meca. Mal sabían eles que moitas viñan facer o camiño de Santiago. Pero o máis sorprendente é como sempre volven ó lugar de onde saíron. Talvez por iso, dende aquela primeira parella que un día vin por terras de Verín, foron volvendo logo cos fillos e estes cos netos, afacéndose cada vez máis ó territorio.

Para nós, tan pouco habituados a velas de preto, a súa aparición en Barbanza é toda unha novidade que acollemos gratamente, supoñemos que nos trae o beneficio de limitar a poboación de animais daniños, pero tamén que, por moitos niños que teñamos, elas non van facer nada porque aumente o número de crianzas que enreden por parques, praias e escolas da Barbanza.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Eucaliptos e outras industrias

  

Foto: J. Ricardo Vidal

Hai árbores que xa son tan nosas coma o carballo. Ver os eucaliptos de Insuela (Palmeira) ou “O Avó” de Viveiro morando entre nós dende hai máis dun século, non é o mesmo ca pisar a terra seca e falta de vida dun eucaliptal onde nin sequera nacen os cogomelos, e só é rendíbel para quen vive do negocio da madeira dende un despacho e sen necesidade de romper o lombo limpando o monte.

Dicíanos un paisano que a mesma superficie dedicada a pasto dá moito máis traballo e ás veces menos rendemento a curto prazo, pero á larga pode ser un negocio para varias xeracións; por iso, se por un lado lamentamos que non se aproveite ese terreo para prados, cultivos ou madeiras máis nobres, pero de crecemento máis lento, tamén entendemos a quen desexa deixar as vacarizas para ser empregado fabril, cobrar unha nómina e deixarse de rompedoiros de cabeza.

Aínda así, a madeira galega, maioritariamente de eucalipto, expórtase a todo o mundo. O principal comprador témolo en Portugal, pero séguenlle Islandia, China, Suecia, Francia, Italia, Líbano e Emiratos Árabes, uns para facer táboas e outros para facer papel, por moito que a electrónica se esforce en substituílo por pantallas, agora que a xente prefire ler o xornal no seu ordenador, as novelas nos libros electrónicos e as cartas envialas por email.

Así entendemos a tantos mariscadores lamentándose despois das chuvias deste inverno, cando viron como morría unha alta porcentaxe de berberecho e de mexillón, por exceso de auga doce, a dicir dos entendidos. E iso que só foi durante algo máis de corenta días. Agora só hai que imaxinar como sería se esa auga saíse dunha fábrica durante todos os días do ano e, moi posibelmente, mesturada con residuos e sustancias tóxicas.

Tivo que chover para comprender que quen percorreu a ría de Arousa a toque de bucina contra a instalación dunha factoría a carón do río Ulla, non estaba contra a industrialización, senón contra aquelas que fagocitan a outras xa instaladas. Pensar que por mor desa contaminación, moitas das conserveiras terían que mercar o mexillón e o berberecho fóra, tamén sería unha advertencia para entender que a eses empresarios sairalles máis a conta mudarse a preto de onde teñan a materia prima, afectando con ilo ó noso tecido industrial.

Ninguén quere que se pechen as fábricas, pero ¿a quen lle interesa unha fábrica de papel? Neste país, onde tanto presumimos do verde, ben podemos evitar o enfrontamento polos intereses de distintos sectores se sabemos recoñecer que industrias son adecuadas e cales non. Á fin, os beneficios e a utilidade duns e outros tamén son función do respecto que manteñen entre si, sen se impoñer a toda unha cultura e tradición, mariñeira e mariscadora, que emprega a amplas capas da sociedade a ambas as dúas bandas da ría, en diversos oficios, pero tamén a moitos gandeiros que necesitan prados limpos para que a carne das tenreiras galegas siga tendo a boa fama que ten.

Cando nos opuxemos á instalación dunha pasteira, non estabamos contra a industrialización, senón, pola contra, protexendo directamente o tecido produtivo e industrial asentado entre nós dende hai moitos máis anos ca os que teñen os eucaliptos de Insuela e o Avó de Viveiro xuntos. 

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Emigrantes e desarraigo

Asisto nun bar de Ribeira a unha conversa na que un veciño nonaxenario nos conta das marabillas e logros do seu fillo en USA. E non é para menos se coñecemos a historia deste ancián, a súa chegada clandestina, ó pouco de casar, con algo máis de vinte anos, como desertor dun cargueiro en rota entre Europa e Nova York, á procura dun emprego que lle dese carta de residencia pasando polo aro dalgunha mafia e temendo ser deportado en calquera momento, ata que catro ou cinco anos despois regula os papeis e xa pode reclamar á esposa e ó fillo que vai á escola e acaba conseguindo un traballo ben remunerado. O pai e a nai volven para pasar a súa xubilación na terra, pero o rapaz, por razóns laborais non pode vir todo canto quixese. Os netos, mentres eran cativos, aínda pasaban os veráns cos avós, pero agora ou non poden ou prefiren viaxar por outros lugares. Os bisnetos xa nin saberán o nome daquel pioneiro.

A emigración existiu sempre. E o desarraigo tamén. A procura dun mellor lugar para vivir provocou, dende que a humanidade existe, un fluxo de xente na procura da prosperidade propia e dos seus sucesores pero tamén o esquecemento do lugar de orixe, o desarraigo.

Emigrantes que lle ofreceron un futuro digno ós seus hai moitos ó largo da historia. Non sei se se pode considerar a Séneca un emigrante en Roma, á fin foi a onde tiña máis posibilidades de prosperar, ou os emperadores Traxano, Adriano e Teodosio, hispanos que acadaron o máis alto status social do imperio. Supoño que estes tres tivérono máis doado ca outros, como o auriga lusitano Diocles, que chegou a gañar o equivalente a dez mil millóns de euros de hoxe en día, ou Borea, un dos máis afamados gladiadores do seu tempo, de orixe galaica. Ningún deles o tivo doado para chegar a onde chegou. Pero as carreiras aséntanse, unha veces sobre os chanzos que armaron os seus antepasados, e outras arriscando a propia vida ata acadar a “nacionalidade”, pensando sempre nas xeracións vindeiras que, co tempo, acabarán esquecendo a orixe dos seus proxenitores.

A emigración nunca foi mala. Polo menos para a maioría, permitíndonos que o sacrificio dos avós redundase en beneficios posteriores. E para exemplo aí temos a descendentes de galegos coma o presidente arxentino Alfonsín, o cubano Castro ou o boliviano Paz Pereira. Ata o papa León XIV parece ser que ten algún antepasado galego. Está visto que esta nosa terra de emigrantes tamén aportou algo ó devir do mundo. Como os irlandeses, os bávaros ou os italianos.

Supoño que se nos miran ben todos temos un ramal fóra da nosa vila. E se imos a USA, todos os seus presidentes, dende que acadaron a independencia, foron fillos de emigrantes. E incluso aquí, temos que agradecerlle ós país de Nico Williams e Lamine Yamal que os seus fillos colaborasen no triunfo da campiona de Europa de fútbol. Ou, xa máis de preto, ¿cantos barcos de Ribeira non quedarían en terra se non fose polos inmigrantes que teñen enrolados?

Pero tanto con estes coma con aqueles, chamémoslle exiliados económicos, só hai que agardar tres ou catro xeracións para que se esquezan de onde teñen a súa orixe.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).