sábado, 23 de outubro de 2021

A poética do ceo


Certo que os astros sempre operaron unha especie de encanto sobre nós. Mirar o ceo unha noite estrelada é fascinante, haxa ou non lúa. Non fai falta ser entendido en astronomía para desfrutar da súa visión, uns de maneira máis poética e outros máis prosaica con telescopio incluído.

Os que somos de porto de mar (e non se me enfade Afonso) aprendemos desde nenos a distinguir a Polar, esa estrela que permanece inmóbil durante toda a noite e todo o ano, mentres as demais xiran ó seu redor, por iso adaptamos a consigna e consello de non perder o norte con referencia a ela, tamén considerada cun nome tan significativo como a estrela da guía. E é que a noite, a pesar da súa escuridade, déixase invadir por esas tenues luciñas alí onde non hai outros puntos de referencia para indicarnos cara a onde imos. Estrelas e astros que nos axudan a non perder a rota, como se no ceo se estampase un mapa de referencias, tanto para mariños como para as caravanas do deserto ou simples camiñantes, xa sexan peregrinos cara a Santiago a través da Vía Láctea, os Magos de Oriente seguindo unha estrela para ver a quen o evanxelista Xoán chamará a luz do mundo ou os segadores camiño de Castela cara ó luceiro da alba, ó que tamén chamaban a estrela panadeira.

O ceo nocturno encandea e pretende copiarse con esas lámpadas que adornan as noites de festa. Astros que semellan buraquiños na negra bóveda celeste e serviron de inspiración a poetas de todos os tempos. A luz da lúa ou o tremelucir das estrelas foron metáforas repetidas ó largo da historia. Desde Safo de Lesbos ata os máis modernos poetas compararon a cor da cara, os ollos ou o pelo coa lúa, as estrelas ou os raios do sol. As mesmas ladaíñas dedicadas á Virxe con frases que antes se usaron para venerar á fermosa Venus, como o de estrela matutina son un exemplo de como os astros esgotan todos os piropos.

O firmamento, tan poético para uns e tan hermético para outros, entre a poesía e a matemática, creou ós augures que, tratando de descubrir nel as leis secretas polas que se rexe a vida de cada quen, inventaron os horóscopos, esa gran mentira que prevalece nos nosos días. Mentira, sobre todo, porque o universo estase expandindo e a posición de cada constelación xa non é a que había en tempos antigos. Quen hoxe queira dicir en que signo naceu ha de ter en conta que, astronomicamente, Pisces, a día de hoxe, abrangue desde o 15 de febreiro ó cinco de marzo ou que Leo vai do 17 de agosto ó 18 de setembro. Pero segue sendo máis poético seguir as normas que nos deixaron os babilonios varios séculos antes de Cristo para advertirnos de supostos acontecementos.

No poético ceo tamén se estampan, grazas á imaxinación os principais personaxes dos mitos de cada país, deixando que vexamos a tráxica historia do escorpión mordéndolle ó pé a Orión, o cazador ou á fermosa Calisto convertida en osa fronte ó fillo que, sen recoñecela, lle dará morte cando ela só quería abrazalo. Aí están os mitos da nosa tradición greco-latina, pero tamén os dos aztecas en México, os dos inuits en Alaska ou dos aboríxenes en Australia.

 (Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).


mércores, 20 de outubro de 2021

NINGURES


Por Pepe de Rocaforte

 

      

 

Chámame a atención que algúns amigos me chamen a atención pola miña tendencia, din eles, a utilizar a expresión “ningunha parte” en lugar do aparentemente máis enxebre “ningures”, e a mellor resposta que se me ocorre é a de que ó idioma haille que dar certa variedade, sobre todo no escrito, para non converter o texto nun ladrillo soporífero ó cal custa traballo meterlle o dente. Sen embargo, ademais deso, coa palabra “ningures” confeso ter unha relación especial, nacida xa hai moitos anos.

Empezarei a contar a cousa polo ano 1986, cando se publicou o libro de relatos “Memorias dun emigrante”, de Antón Risco, onde figura a fermosísima historia titulada “Ningures”, que empeza cando o autor, daquela residente no Canadá, volve a Ourense nunhas vacacións e alí se encontra co seu grande amigo, tamén escritor, Xulio López Cid, residente en Xenebra, onde faleceu aínda non hai moito, e que tamén se encontraba de vacacións na cidade natal.

Os dous amigos, xuntos despois de moitos anos sen se veren, lembraron as súas andanzas de mozos e as reunións nos parladoiros dos “Silenciosos” (eles os dous, José Ángel Valente, o pintor Virxilio, José Eduardo Valenzuela, e outros). E dunhas noutras sacaron o tema de Valdoseira, un lugar ignorado, descoñecido, abandonado, en ruínas, a onde chegaran unha vez nun dos seus percorridos polos outeiros dos arredores de Ourense, conta Antón en “Ningures”.

Tanto os impresionou aquela aldea perdida e sen nome, que a partir de entón empezaron a ir decote a tan fabuloso lugar nunha “peregrinaxe poética” que lle daría pé a José Eduardo Valenzuela para escribir a obra teatral “¿Por qué se hundió Amarante?” E non conto máis para non lle estragar a un posible lector o sorprendente final do relato de Antón Risco, cuxa lectura me levou a lembrar unhas páxinas escritas por min doce ou trece anos antes, nas que falaba da Pena do Raposo por riba das casas da Lonia, e dos outeiros onde a néboa das mañás de comenzos do outono caía polas penedas, quedaba prendida nas urces, esgazada nas espiñas das silvas, ata encher o monte de melancolía. ¡Claro! Aquel lugar era o mesmo que os “Silenciosos” bautizaran co nome de Ningures antes de saberen que se chamaba Valdoseira.

Pero aínda máis: tempo despois, nun pequeno libro de relatos, aparecía un conto titulado “A aldea morta”, no que se pode ler: «Diante de min tiña as vellas pedras e o silencio que baixaba perpendicular do ceu. Valdoseira, Os Chapurros, Ningures [...] os poboados prerromanos derrubados ó pé dos castros. Toda a vida que se vai, que esmorece caeira abaixo para non ser nada. Ninguén se baña dúas veces no mesmo río, ninguén volve á cidade da infancia, nin ó lugar deserto, perdido no monte, aleph, punto máxico, centro evocador, reino de soños; ninguén retorna ó paraíso que nunca existiu. Senteime nunha pedra. O sol ardía frío no alto do ceu. O ollo baldeiro dunha fiestra na parede da casa máis elevada mirou para min sen me recoñecer. Sentado na pedra, chorei. Non polas ruínas de aquelo que xa eran ruínas antes de eu nacer, senón por min. Caen os valos de pedra, arruinados polo propio peso, bórranse os camiños e todo se volve igualar ó abrigo da elevación de penedos erguidos contra o norte, ídolo protector dos vellos poboadores do lugar. Os ladridos dos cans, ós que a distancia lle amortece a urxencia agresiva para viralos saudosos coma o salaio dun carro que nunca se volvera queixar, soben desde o fondo do val ou da historia...»

Está ben. Xa chega. ¿Enténdese agora por que non quero gastar a palabra, o nome, “ningures” en ocasións sen o significado máxico que para min a palabra evoca?

 

sábado, 16 de outubro de 2021

O idioma da ciencia

Preguntabámonos se hai idiomas máis dados ca outros para expresar as ciencias ou as letras, se a dozura deste é boa para a poesía e a aspereza doutro só serve para as matemáticas. Xulio opina que ningún idioma ten esas carencias e todos valen para todo, pero son os usuarios quen limitan a uns ou outros a determinados temas.

Sempre se falou do meloso que é o galego para a expresión literaria e do pouco que se presta para facer descricións tecnolóxicas, o que me fai lembrar como aló polos primeiros anos da década dos oitenta do pasado século, para escribir unha sección titulada “Ciencia, técnica e trebellos”, presentábaseme o problema de usar un vocabulario galego con uns temas que só se divulgaban en inglés e algo en castelán. Naqueles artigos pretendía dar a coñecer o funcionamento e a tecnoloxía das cociñas de indución, dos micro-ondas, os vídeos, as cámaras dixitais, as pantallas planas e tantos outros elementos que daquela aínda estaban no laboratorio, e agora, ó relelos, podo comprender a grande dificultade a que me enfrontaba, cando os mesmos dicionarios que usábamos non contemplaban palabras tan simples como cinta illante ou interruptor. Non era problema do idioma, senón da falta de uso.


Pouco a pouco todo se remedia. Na prensa de principios do século XX abundaban os “sportman” que hoxe son, para que todos nos entendamos, “deportistas”.

Se a divulgación da ciencia foi sempre un problema no noso entorno, en galego multiplícase por mor desa falta dun vocabulario, tantas veces adulterado con palabras foráneas. A Real Academia Galega (RAG) publicou hai uns meses unha relación das constelacións en colaboración coa agrupación astronómica Io. É un paso importante, pero aínda non está completo por carecer de moita da terminoloxía popular dalgunhas delas.

A universidade de Compostela xunto coa RAG, tratando de poñer remedio a esta carencia secular, está realizando unha serie de vídeos protagonizados por profesionais de distintas materias, baixo o epígrafe Novas voces para a lingua, e nun deles, a psiquiatra Iria Veiga fala co xenetista Carracedo confesándolle que se entende mellor cos doentes cando lle falan en galego. E é que ás veces, sobre todo ós médicos, non se decatan de que deberían ser eles quen soubesen de que se queixa un paciente cando di que lle doen os cadrís, que ten un trancazo ou que escordou un pé, e pola contra ha de ser o paciente quen debe entender de que lle falan cando lle din que ten unha atresia ou unha luxación.

As ciencias en xeral sempre tiveron un marcado déficit comunicativo en galego e seguen téndoo, porque a pesar de tantos profesionais que se esforzan por comunicar no noso idioma, estes son como unha illa rodeada de quenllas.

Certo que xa non estamos naqueles anos oitenta en que a tradución dunha palabra sempre nos deixaba dúbidas sobre a súa exactitude, agora xa hai libros de texto e incluso unha revista, de edición aperiódica e en círculos moi restrinxidos, pero xa podemos comprobar que o galego tampouco é un idioma mutilado, para uso exclusivo de literatos e vellos dedicados ó sector primario. A pesar de que se te metes no medio dun grupo de mozos, sinálante co dedo se dis correo electrónico na vez de “imeil” (escrito eMail) ou lixo na vez “espán” (escrito spam). 

Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 


mércores, 13 de outubro de 2021

OS VERAOS DO OUTONO

Por Pepe de Rocaforte


 

Xa metidos no outono, non se me ocorre mellor ocupación no día de hoxe que a de poñerme a ler uns ensaios de Albert Camus, reunidos no pequeno libro titulado “L’été”, “O verao”.

O mesmo que este meu Premio Nobel predilecto, mentres leo déixome levar polo desexo de prolongar, como el, entre a ironía e o lirismo, unhas sensacións pracenteiras que nunca chegaron a ese punto de realidade con que soñabamos cando asociabamos á estación estival as ideas de ocio, mocidade, sol e amores eternos de escasa duración (o da escasa duración sería un coñecemento posterior).

No texto titulado “As amendoeiras” di Camus: «Temos que facer que a xustiza sexa imaxinable nun mundo tan evidentemente inxusto», como complemento deste outro: «Cando vivía en Arxel esperaba sempre pacientemente durante o inverno, porque sabía que nunha noite, nunha soa noite fría de febreiro, as amendoeiras cubriríanse de flores brancas e despois marabillábame ó ver como esa neve fráxil resistía todas as chuvias e o vento do mar».

En “Retorno a Tipasa”, escribe: «A mediodía (...) miraba o mar, que a esa hora axitábase apenas cun movemento fatigado, e calmaba esa dobre sede (...) [de] amar e admirar. En non ser amado só hai mala sorte; en non amar hai desgracia».

Mentres lía, non sei ben por que, víñame á memoria a nai do escritor, aquela española, traballadora da limpeza, pobre e analfabeta, levada ó norte de África polos ventos da vida, unha muller por quen Camus sentía verdadeira veneración, en certo modo semellante á que sentía polo señor Louis Germain, o seu mestre de ensino primario, a quen cando recibiu o Premio Nobel escribiu unha carta (disque a única que enviou cando foi premiado) na que lle dicía:  «Recibín un honor demasiado grande, que non busquei nin pedín. Pero cando souben a noticia pensei en miña nai e en vostede. Sen vostede, sen a man afectuosa que lle ofreceu ó neno pobre que eu era, sen o seu ensino, non tería sucedido nada desto. Non lle dou demasiada importancia a un honor deste tipo. Pero concédeme polo menos a oportunidade de lle dicir o que vostede foi e segue sendo para min, e de lle corroborar que os seus esforzos, o seu traballo e o corazón xeneroso que vostede puxo nel, continúan sempre vivos nun dos seus pequenos alumnos, que, a pesar dos anos, non deixou de ser un alumno agradecido».

 E neste momento vénme á memoria o nome de María Casares, a súa compañeira durante tanto tempo, nacida na Coruña, exiliada en Francia en 1936, ós catorce anos. María non volveu nunca máis á Coruña. Dicía conservar uns recordos tan felices da súa infancia e adolescencia na cidade natal, que non se atrevía a volver a ela por medo a atopar alí a confirmación de que aquel tempo idealizado na súa memoria, se existira, estaba totalmente destruído e morto.

Sobre a adolescencia de María teño feito algunhas pésimas consideracións psiquiátrico-pataqueiras de afeccionado barato, nas cales se me ocorreu asociar o seu amor polo pai coa relación da súa época xuvenil co amante da súa nai,  unha historia na que quen queira profundar pódeo facer lendo “Residente privilexiada”, a súa autobiografía, publicada en 1980, cuxa lectura aproveito para recomendar. Como tamén recomendo, aínda que non o lin, o libro “Albert Camus, María Casares. Correspondencia inédita (1944-1959)”, publicada por Catherine Camus, filla do Premio Nobel francés.

Non sei se María Casares, antes de escribir as súas memorias, lería o libro de Max Aub, “A galiña cega”. Aub, quen me veu agora á cabeza ó falar da filla de Santiago Casares Quiroga, chega a España desde o exilio en 1969 ( non “volve”, “vén”, recalcará máis dunha vez), e descubre que un exiliado non é de ningures, non ten unha patria da cal poida dicir que “é a súa”. Nacido francés, nunha familia xudía, de pai xermano-polaco e nai francesa de ascendencia saxona, en 1914, no inicio da primeira guerra mundial, o seu pai, en viaxe de negocios por España, é declarado polo goberno francés “persoa non grata” a causa da súa orixe alemá e prohíbeselle o regreso a Francia. Por esta causa viaxa a familia a reunirse con el en España.


Así, con once anos, chega Max Aub a Valencia e alí convértese en valenciano (“un é de onde fixo o bacharelato”, tamén repetirá a miúdo. A nacionalidade non adquirida por nacemento, senón por vontade propia, é máis forte e poderosa). Despois da guerra de 1936-1939, chega exiliado a Francia, onde será recluído no campo de internamento de Vernet, para logo ser deportado a Alxeria en 1941, de onde fuxirá, e logo de tres meses de parada forzosa en Marrocos, emigrará a México, nación na cal fixaría a súa residencia definitiva.

Despois da viaxe de 1969 a España, Max Aub publica, en 1971, “A galiña cega”, da cal María Casares, se a leu, tomaría boa nota en canto a unha posible decisión pola súa parte de regresar á Coruña natal.

Pero, como me ven sucedendo con frecuencia ultimamente, vexo que aquí empezaría “outro fío” e polo tanto aí queda para unha nova ocasión, se algunha vez se presenta.