Os xogos tradicionais.

Lembramos na casa a un antepasado que aló por principios do século XX, emigrado na Arxentina viu xogar ó fútbol e preguntábase que mérito lle encontraban a aquilo de andar a patadas cunha pelota. Logo, xa nos anos sesenta, tamén el pasaba as tardes de domingo vendo os partidos que botaban pola televisión e discutindo as xogadas.   

Daquela, para aquel parente noso só tiñan sentido xogos como os bolos, a chave ou a billarda, que ademais de divertir e facer sentir o cansazo do exercicio, estreitaban a relación de veciñanza entre novos e vellos, lembraban a quen antes ca eles os practicaran e animaba a quen por idade só podía aconsellar ou opinar sobre a destreza e maña dos xogadores. Pero o fútbol gañoulles en fama e sona.

Os xogos tradicionais xa non son os máis populares, pero son aqueles que valen para todas as idades e se practican dende moito antes que os concellos montasen parques de ximnasia ó aire libre contra o colesterol e a subida de azucre, sen se decatar que habilitar espazos para aqueles afianza a participación interxeracional e unha rivalidade lúdica. Como unha partida de cartas de sobremesa pero movendo os músculos.

De feito, aló polos tempos de meus bisavós, os domingos pola tarde xuntábanse a xogar os bolos, tamén chamados birlos, nalgún espazo aberto. Agora dinme que se recuperou en Boiro e noutros lugares de Barbanza, e que en abril deste ano foi declarado Ben de Interese Cultural (BIC) pola Xunta, coa denominación de “Bolos Celtas”, coas súas regras e un campionato que percorre aquelas vilas onde hai algún equipo, a maioría das veces formado por xente entusiasta que pensa máis na reunión ca na competición. Como fai o amigo Manolo, quen cada tarde lle dedica unha ou dúas horas a lanzar os pellos á chave, adestrando como un deportista profesional, só que a estes poucas veces os vemos saír nas páxinas deportivas do xornal e para saber como quedaron haillo que preguntar a alguén do seu equipo.

Outro amigo, o Pepe, é da Billarda. Algo que tamén eu practiquei de neno, que como os dous anteriores tamén está federado. Son xogos tradicionais, pero non populares, e dende que no 2021 se creou a Federación Galega de Deportes Autóctonos, ás veces, se non hai outra cousa da que falar, tamén retransmiten algún destes encontros pola TVG en horario de mínima audiencia.

O bo destes deportes é que non esixen unha preparación física de alto nivel e son accesíbeis a todas as idades e a ambos sexos, só se necesita un terreo onde practicalos, o mesmo campo de fútbol que hai en todas as parroquias ou unha leira sen plantación.

Hai anos, os elementos destes xogos, bolos, chave ou billas gardábanse nos bares á disposición de quen os precisase, como se gardan os naipes; e eu, dende esta páxina animo ás asociacións culturais ou de veciños a fomentar estes “enredos” como se fomentan as clases de baile, pintura, tai-chi ou gaita, á fin eles son parte do patrimonio, axudan nas relacións sociais e ademais, como son BIC, ben poden ter axudas para a compra de material, os desprazamentos ou adornar as vitrinas dos clubs con algo máis ca os trofeos do campionato de Tute.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Os rañaceos e outras moles.

Sempre me desconcertou a historia da torre de Babel. Primeiro cando me contaban como Deus, coa obra xa moi adiantada, se decatou do que pretendían e, en vez de derrubarlla, fai que todos falen diferentes linguas para que non se entenderan entre si. E aí quedou o esqueleto dun edificio inacabado para exemplo da vaidade humana, coma tantos que hoxe en día vemos paralizados pola xustiza ou por falta de previsión, para humillar a arrogancia. Tamén penso que en Babel, o que realmente fixo que non se entendesen foi a inxente cantidade de escravos con diferentes falas e procedencias.

A grande ansia do ser humano é chegar ó ceo pola vía rápida, e quen di ó ceo di á primeira liña de praia. Intentárono aqueles albaneis da Biblia e séguese intentando agora a base de rañaceos, de maneira que un pequeno soar dá para moitas vivendas (negocio redondo) ou o que é o mesmo, a procura de menos inversión e máis ganancia, que cando non funciona ou non se albisca beneficio, reflíctese en armazóns inacabados ó largo do territorio, en contraste coas aldeas baleiras do interior.

Así empezou Nova York, cando todos querían vivir na illa de Manhattan e, á falta de chan, decidiron construír ó alto, e onde antes se facía unha casa logo construíanse centos de vivendas ata converterse nunha competición por ver quen fai o edificio máis alto. Dubai é un exemplo desa absurda competencia por construír ó alto cando se pode construír ó ancho. E dende que vin por vez primeira a película El coloso en llamas, onde o xefe de bombeiros explicaba o absurdo e inseguras que son esas moles, collinlles un pouco de xenreira. Por eses anos, na Coruña, asistía a unhas clases particulares nun piso dezaoito con vistas á praia de Riazor, onde nas tardes de temporal tiñamos a sensación de que o edificio abaneaba.

Entre nós, aínda que non chegamos a tales extremos, tamén sufrimos a invasión do cemento especulativo a poucos metros da mallante, o novo ceo para as escapadiñas vacacionais, invadindo os lugares costeiros para edificar con vistas, que é o que máis vende, pois se non chegas ó ceo, polo menos chegas a ver os golfiños brincando sobre un banco de sardiña.

Cóntanme que unha desas moles de vivendas que hai vinte anos quedou sen rematar no Porto do Son, vaise retomar para construír vivendas sociais, agora que están na mente de todos os interminábeis desafiuzamentos, os alugueiros caros e os pisos inaccesíbeis. Nos meus paseos pola beiramar empezo a lamentar que as babélicas administracións non se entendan, para erradicar tantos esqueletos de cemento amurallando a praia e acumulando lixo dende que se puxo de moda construír pensando no turismo de dous meses de ocio, sol e praia, coa porta pechada durante dez meses ó ano, máis do que esa demanda necesita e o común da xente pode pagar.

Lembrando a Victor Jara, hai que abrir esa muralla que botou abaixo as antigas casas do remo ou do pincho, coas súas galerías, balcóns e corredores para erguer edificios que poñen as praias en sombra, que vén transformar a fisionomía das nosas vilas, e limitan as aspiracións da maioría dos asalariados. 

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de LaVoz de Galicia).

Ó son da gaita

Xulio tenlle unha querenza especial á gaita dende moito antes que o señor Fraga, nun alarde de pseudo-galeguismo tardío, enchese con máis de mil gaiteiros as rúas de Compostela o día da súa primeira toma de posesión como presidente da Xunta.

Tamén sabemos que ó Xulio lle encanta escoitala en lugares abertos, dende o cume da Curota ata o faro de Corrubedo, a carón dunha mámoa do Iroite ou ó pé dun cruceiro, e este verán tivo o agasallo de sentila sobre unha batea, co acompañamento do son das ondas marcando o compás. E sempre polas festas parroquiais, cando oe ós gaiteiros co seu pasarrúas sae a escoitalos, porque ó seu entender é o mínimo que pode facer para gratificar a quen patea os camiños animando a parroquia e a cada un de nós, e agora que ten unha pequena na casa, sae con ela para que tamén a cativa participe do agasallo.

E este feito debeu de gustarlle ós gaiteiros do grupo Riparia, que este verán pararon na porta da súa casa para agasallalos con unha muiñeira cantada. E traio isto a conto porque, segundo el, os aplausos con que os despediron quedaron curtos para tan alto regalo, que incluso animou a súa irmá a bailala lembrando os anos en que ela pertenceu a un grupo folk.

Conteille esta anécdota a un profesional, director musical dunha das principais agrupacións folclóricas galegas, fundada no tempo das Irmandades da Fala, quen me contou do mal que tratan moitas veces os gaiteiros, casos nos que lles piden, a maiores, que queden para amenizar a sesión vermú, ás veces en poboacións a máis de cen quilómetros de distancia das súas casas e nin os invitan a un bocadillo, como se o gaiteiro fose unha categoría inferior, como se chamalos para tocar fose facerlles un favor.

Sen embargo, cando hai anos entrevistei a un vello músico, de profesión carpinteiro, contoume do ben que os agasallaban cando o palco se improvisaba sobre un carro de vacas, como os invitaban a xantar e lle poñían a mellor cama da casa para pasar a noite; pero, en xeral, non sei que pasa cos músicos populares, que ata o dicionario da Real Academia Galega recolle, como terceira acepción da palabra gaiteiro, a Persoa alegre e algo atolada.

¿Ou será que se envexa ó gaiteiro porque con esa súa gaitiña ás nenas ha de enganar, que dicía Rosalía?

Xulio falábanos estoutro día da anécdota que lle ten contado seu avó, sobre un grupo do seu tempo, que por estar formado por xente que se gañaba a vida noutras profesións máis estábeis, un escribidor de Ribeira publicou un artigo no que os trataba, como pouco, de charanga ruidosa. Mais quixo a casualidade que este señor se vise na obriga de chamalos para algunha festa local, para a que os músicos prepararon unha peza con intención de botarlle en cara a maldade do seu artigo, algo que viña a dicir: Fulano, Fulano, Fulano, e puxéchenos no diario, Fulano, Fulano, Fulano, e tocácheste o carallo, pero o día da actuación, o tal Fulano foi quen os recolleu, quen os acompañou e agasallou cunha farturenta parva, e daquela, demostrando bonhomía, os músicos decidiron perdoalo e tocar a peza ensaiada sen cantar a letra.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

San Francisco de Asís

      

Este catro de outubro cúmprense oitocentos anos da morte de san Francisco de Asís, polo que non está de máis lembrar a quen lle sacou as cores á opulenta clase eclesiástica, e sen embargo canonizárono no tempo récord de dous anos, en 1228.

Porque el, de nome real Giovanni di Pietro di Bernardone, ben podía vivir das rendas do negocio paterno de teas, ou ensinando idiomas, pois por saber francés, aprendido cando acompañaba a seu pai ás feiras de Francia, os paisanos alcumábano de Franchesco e de aí lle vén o nome con que o coñecemos, máis preferiu unha vida de total austeridade. 

Sen pasar polo seminario, entendía e apreciaba as doutrinas de Cristo baseadas na pobreza, ata facer cousas que alporizaban a seu pai cando o mandaba a cobrar unha débeda e gastábaa repartindo esmolas entre todos os pobres que atopaba antes de chegar á casa.

A súa vida está chea de anécdotas moi curiosas como a de querer explicarlle ó sultán de Exipto os principios do cristianismo en plena contenda das Cruzadas; convencer a unha veciña de dezaseis anos, Clara, quen tamén acadaría a santidade, filla dunha adiñeirada familia, para que deixara a casa paterna e se acollese á súa orde baixo uns principios de extrema pobreza e mendicidade, ou tratar a todos os animais como irmáns, fosen lobos ou paxariños, como ós seus seguidores, que non son monxes, senón freires, cuxo étimo vén do termo latino para irmáns.

No seu tempo Europa viuse favorecida por un auxe do comercio, do que a Igrexa, posuidora de grandes extensións de terreo, elevou ós seus membros ó carro dos ricos e influentes, en contra do que moitos entendían que ditaban os evanxeos. E neste ambiente en que se discutían cousas tan arduas como se a capa que vestía Cristo era mercada ou regalada, como se nos conta na novela O nome da rosa, apareceu Giovanni para lembrar que Cristo non tiña propiedades e vivía da caridade.

        

Aínda así, debía levar nos xenes o espírito negociante de seu pai, pois non tardou en encontrar a maneira de que os seus seguidores tivesen un teito baixo o que acollerse. Un exemplo témolo na súa peregrinación a Compostela en 1214 cando lle pide ó carboeiro Cotolai que procurase un lugar para acoller ós seus seguidores, e escolleu un soar chamado o Val do Inferno, que eles deciden converter en Val de Deus, pero como non tiñan diñeiro, por inspiración divina, o santo mandoulle a Cotolai cavar a carón dunha fonte, onde apareceu un tesouro suficiente para construír o convento, segundo a lenda recollida por don Leandro Carré.

Sen embargo, en san Martín Pinario contáronme outra versión moi distinta: sinalando unha imaxe do santo con un cesto de troitas, dicíanme que era a única imaxe na que se representa a san Francisco con troitas (logo souben que hai outra no museo provincial de Lugo e un cadro de Landeira y Bolaño no mosteiro de Antealtares), porque o soar onde está o convento foi doado polos monxes de san Martín Pinario a troco dun cesto de troitas cada ano. Unha renda ben barata que seguen cumprindo anualmente cada once de novembro.

Como queira que sexa, esta segunda versión paréceme máis propia para ser do fillo dun comerciante.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

¿Volve o liño?

Falaban os compañeiros de parladoiro de se estamos volvendo ó “tempo de mazar o liño”. Dito así pensaba que falaban desa canción de Fuxan os ventos, chea de optimismo, afirmando que non hai noite sen amencer e que o amencer hai que gañalo. Toda unha proclama chamando á unidade para abocar o futuro e que, visto o visto, ben podía ser unha chamada á esperanza nestes tempos de políticas revoltas. A frase, dita diante duns copos de cervexa tamén se podía entender como unha brincadeira para lembrar que neste momento do ano era cando, unha vez recollido e debagado, o liño mazábase para limpar a fibra de impurezas. Pero non viña por aí o conto senón porque, ó parecer, as modistas están poñendo a vista nesta fibra, e xa hai quen volve a sementalo con esperanza de negocio.

Hai tempo que o liño estaba acantoado, talvez por mor do prêt-á-porter e a  imposición de fibras sintéticas a partir da segunda metade do século pasado, e parecía que dende entón todo o que con el se relacionaba xa só o podíamos ver nos museos etnográficos; mais, este recurso, con máis de once mil anos de historia documentada, volve a cobrar protagonismo dada a súa versatilidade e a súa sostibilidade. De feito xa hai marcas de moda que están botando man del. E cos problemas medioambientais que parecen asolarnos, o seu uso cobra interese por ser unha fibra que se fai fresca no verán e calorosa no inverno, polo que estas teas teñen un mercado moi interesante, por exemplo, nos países tropicais, pero tamén alí onde as vagas de calor nos fan cambiar de hábitos, e Galicia, dada a cantidade de auga que esta planta necesita, foi de sempre un dos lugares máis adecuados para o seu cultivo; un proceso que xa comezaba coa semente no mes de maio, seguindo cunha serie de actividades de rega ata a recollida no mes de setembro, cando comezaban os labores para separar a fibra, ata chegar á maza, que cantaban os de Fuxan, sacar as impurezas, limpalo, branquealo e, finalmente, nas longas noites de inverno, enfialo para pasar logo ó tear. Un longo proceso que ben mecanizado sería unha industria altamente interesante que, pola parte de Zas, parece que están interesados en fomentar.

 

Agora ben, se sementalo pode ser unha boa solución para o agro, en opinión dos expertos, mellor será se despois se elaboran aquí os fíos e as teas, xa non coas ferramentas que temos nos museos, senón dunha forma máis mecanizada, o cal xerará unha industria que ben pode competir con outras fibras, incluíndo a la e o algodón.

Como nota aparte, arredor de todo este proceso non faltaban as cantigas que acompañaban os labores de enfiado que enriqueceron o noso patrimonio musical. Pero o liño non acaba nas sabas ou camisas que con el se elaboran, senón que aínda nos deixa subprodutos como a estopa e o tasco que se emprega para facer trapos e sacos, ou a liñaza que tanto se usa en infusións como para extraer un aceite rico en omega3, usado, asemade, na industria, en pinturas e decoración.

Quen sabe se este novo tempo de mazar o liño, non nos abrirá un novo amencer industrial.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

O atronador silencio do Nazareno.

  

Non descubrimos nada novo se dicimos que os nosos rituais fincan as súas raíces no mundo clásico, e se neste mes de setembro temos por costume dar grazas polos favores recibidos a dúas das máis altas deidades: a Virxe e o Nazareno, nai e fillo; tamén os romanos arredor de mediados do mes celebraban uns xogos en honor de Xúpiter, a máxima deidade do panteón, baixo a advocación de Óptimo Máximo. Todo comezaba cunha procesión, na que os atletas e devotos percorrían as rúas coa esperanza de obter do deus os beneficios da súa benevolencia.

Setembro foi sempre un mes de termo. Xa remataron os traballos do verán e é tempo de agradecer os bens recibidos. E iso que xa se facía de antigo, seguimos facéndoo hoxe, xustificándoo con lendas máis ou menos acertadas agora que os días se acurtan e o tempo pide algunha roupa de máis abrigo. É o momento de preparar o que noutra época eran as menciñas naturais: o viño e o mel, e con eles o encontro con quen, dende as máis altas estancias, nos axude a vencer os duros transos da enfermidade que se multiplica a partir destes días previos ó inverno, e por iso percorremos os santuarios setembrinos con incontábeis rituais e formas de solicitar a saúde ou de agradecer o ben acadado.

Como nas grandes procesión do mundo clásico, a procesión do Nazareno é un percorrido de recollemento, de verdadeira devoción acompañando á venerada imaxe, a cuxa intervención se achaca o restablecemento da saúde, cando, na maioría dos casos, o médico botou por diante a gravidade do problema.

 Claro que esta divindade pobrense non é a única celebración destes días, polas mesmas datas temos o Ecce Homo de Cadoalla, en Becerreá, o Nazareno de Palas de Rei e o do Barco de Valdeorras, a quen se lles pide, tanto pola saúde de persoas como de animais, pero por algunha razón considérase ó de Barbanza moito máis eficaz.

E como dar grazas ou pedir un favor é algo moi serio, incluso os non crentes o entenden, e eses silenciosos rostros aflixidos e esperanzados que percorren en procesión as rúas da Pobra transmítense a calquera observador cunha mínima sensibilidade para entender as razóns deses devotos; aínda que, ben certo é que moitos só se acercan polo morbo de ver desfilar os cadaleitos, sen se decatar de que detrás deles e no peito de quen os porta vai toda a emoción dun sentimento de triunfo sobre a morte, que non é pouco.

É por iso que non entendo a ese cura do sur da provincia de Pontevedra que se opón a unha antiga manifestación de agradecemento portando o símbolo máis temido por toda persoa: o propio cadaleito, tachando ese feito de ”superstición e bruxería”, cando tan supersticioso pode ser o misterio da Santísima Trindade como pensar que uns naipes poden revelar o futuro, e a bruxería só existe para quen cre nas bruxas.

Igual ca nas procesións do mundo clásico, a divindade observa dende o alto da súa peaña ás piadosas xentes cos símbolos do seu triunfo ou da súa esperanza, exvotos de cera representando os problemas de saúde, velas tan largas coma quen as porta, descalzos, axeonllados, vestindo o hábito morado e outras formas de manifestar a súa dor e a súa empatía. E ó chegar ó lugar do Castelo a imaxe fai unha paradiña, onde se lle rende homenaxe cunha salva de foguetes tal que fosen os tronos de Zeus contra o mal. Nese intre o mundo parece deterse. Nada se move. Párase a procesión, o estrondo das salvas en forma de foguetes chega ás vilas veciñas, e ó rematar retorna a vida, os exvotos fican no templo como lembranza e testemuña, e os bares, as atraccións, os bochinches e telderetes énchense de xente, de risas, de xolda e de satisfacción.

Xa se deron as gracias e agora é cando realmente comeza a festa.

 

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado no suplemento sobre as festas do Nazareno 2026, en La Voz de Galicia). 

O móbil salvador

Dende que nun aparello de cen centímetros cadrados podemos levar todo o necesario para estar ó día, consultar un dicionario, realizar cálculos de matemáticas superiores ou entendernos nas máis estrañas linguas sen ter pasado pola escola de idiomas, podemos dicir que o mundo cambiou, creo que para ben, aínda que algún amigo se desespera con iso de facer compras por internet ou sacar as entradas para o cine sen moverse do sofá. No móbil vai a axenda e ata podemos tomar nota sen usar o bolígrafo.

Os avances tecnolóxicos que vivimos fanme lembrar cando na Revista Española de Electrónica, aló por principios da década dos oitenta, presentaban o gran avance dos teléfonos móbeis como uns aparellos que había que levar nun maletín e só servían para chamar por teléfono. E agora neles ata temos a chave de acceso á casa, ó ximnasio ou ó bus.

Tan importante é saber manexar estes sistemas electrónicos, que todas as asociacións de veciños e de xubilados programan algún curso para ensinarlle ós maiores a usar con xeito o telemóbil.

Con el, a moito non tardar, sobrarannos petos no pantalón ou na chaqueta para gardar cousas, e ata iso de levar moedeiro vai quedar obsoleto e evitaranos o tintinar das moedas, pois agora o moderno é pagar co móbil o xornal, o café de media mañá e as cañas da tarde. Os meus amigos e eu aínda pagamos todo isto e moito máis en cash, como se fixo toda a vida, pero o taberneiro sempre anda coa maquiniña do datáfono no peto, como se nos estivese chamando anticuados, pois xa non hai taberna, quiosco ou tenda que non teña implantado o sistema.

Pero, como a tecnoloxía vai a máis e os vendedores o que queren é facilitar as vendas, os novos sistemas de pago alixeiran tanto que aquel costume de poñer a escote resólvese con que un pague e logo os demais lle fagan un Bizum, ese sistema que a banca ideou para poñernos máis doado iso de cumprir coas nosas débedas, e non andar con desculpas para darlle calote ó camareiro facendo un simpa.

Estoutro día, paseando por unha céntrica rúa, chamoume a atención un mozo que tocaba a frauta e tiña diante de si a caixa das esmolas con un letreiro onde se comunicaba que se admitían donativos por Bizum, para o que poñía ben claro o seu número de móbil como outros músicos o poñen por se alguén os quere contratar.

O certo é que estes modernismos son moi prácticos, e aínda que hai un límite, dependendo do banco, que pode ser como máximo de tres mil euros por pago, a media de transferencias non chega ós sesenta euros, o cal non impide usar este sistema para negocios ilícitos, pois se a media de tempo para facer un destes pagos é de un minuto, só hai que imaxinar cantos cartos pode mover unha persoa no horario laboral sen pasar polo banco, nin facer factura nin pagar o IVE. É por isto que Facenda decidiu acceder a todos os pagos que se fagan por este medio; e talvez por iso o albanel que me reparou unhas goteiras non admite o pago por Bizum, para que non o lle caia unha inspección. 

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Gorros, gorras e sombreiros

    

Houbo un tempo no que ata os nenos levaban pucha, boina ou viseira, pero agora nin ós vellos lles dá por cubrir a cabeza. A boina caeu tan en desuso que ver a alguén con ela pola rúa ata parece un anacronismo.

        

Confeso que eu son máis de gorra ca de sombreiro, desas de estilo irlandés, ou polo menos dende que me decatei de que aquelas melenas das que presumía antes de ir á mili xa non volverán nunca máis, e moitas veces, en canto saio da casa, se non a levo, noto ese airiño fresco que me obriga a volver por ela.

A cabeza podemos tapala por motivos hixiénicos, de abrigo ou de fachenda, para non deixar ver que os anos pasan factura. Tamén se poden usar por gala e chulería, só hai que ver o adornadas que son algunhas monteiras de gaiteiro en contra-posición coas gorras de viseira, tan propias do ámbito ianqui, que máis parecen un produto de propaganda, cos seus anagramas e lemas estampados como marca distintiva,

Tampouco as mozas acostuman a cubrirse, agás en contadas ocasións, nalgunha festa ou solemnidade en que poden presumir de pamela, sen necesitade de ir a Ascot (Reino Unido), para alardear de elegancia con tocados do máis extravagante, onde o adorno prevalece sobre a función primordial de calquera tapatestas. Pero, como o mundo dá moitas voltas, é moi normal que o que antano só era indumentaria das clases pobres, de pescas e campesiñas, máis preocupadas polo práctico e funcional, fai que se recupere o sancosmeiro, o sombreiro propio das terras de Outes e Mazaricos, cuxo nome lle fai honor á parroquia de san Cosme de Antes, unha prenda que se expandiu por toda a bisbarra e máis aló. Aínda lembro coincidir nunha excursión por algún país de Oriente Medio con unha paisana que o levaba. ¡E que ben lle quedaba!

E en efecto, coa súa ala ancha, a copa adornada cunha tea, a ser posíbel de seda, rodeándoa cunha lazada que cae polas costas en competencia co periquito ou a melena é, sen dúbida, a nosa pamela tradicional, elaborada coa paciencia de mans áxiles nas longas noites de inverno, con pallas de centeo trenzadas, que camiñou a través dos séculos cubrindo as cabezas femininas sen perder a súa esencia, e hoxe volve a florecer como unha prenda que entra na modernidade por cómoda, elegante e de artística elaboración, sinxela e funcional que, como din os que lle cantan (porque agora o sancosmeiro tamén ten o seu propio canto de loanza), “para o sol ou para a chuvia non hai mellor sombreiro”.

A norma é facelos con pallas trenzadas con diferentes nós que dependen das mesmas trenzadoras que os elaboran, dándolle o seu toque persoal, como se fose a súa marca de fábrica, nós polos que un experto pode identificar á artesá.

Como queira que sexa é de supoñer que a moito non tardar, o Sancosmeiro, que hai anos era cousa de vellas e rústicas, volverá a percorrer as rúas e as corredoiras, as romarías e as praias, porque hai algo que nisto das modas sempre acaba triunfando: o cómodo e funcional, sen necesidade de que para levalo haxa que vestir con traxe típico nin levar a gaita ó lombo.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de La Voz de Galicia de Barbanza). 

Identidades no santoral

A historia é un compendio de ansias e emocións, nas que as distintas relixións xogan un importante papel, tanto así que é moi recomendábel que nas viaxes se visiten os templos de cada lugar, porque sabendo a quen se lle reza sabemos o que temen.  

 

Debuxo de Xosé Manuel Broz Rei, cedido por Ramón Torreiro González

Moitas igrexas galegas son monotemáticas, quero dicir que todas as súas imaxes están dedicadas a un asunto en concreto, xa sexa relacionadas co mar, co gando ou coa nacenza e crianza de nenos e nenas. Outras veces, como no retablo pétreo na capela da Magdalena, da Arzúa, o tema é a peregrinación, onde se representa o Apóstolo coa cabaza, guieiro do Camiño de Santiago, santo André coa cruz en aspa, o outro apóstolo con santuario galego a onde vai de morto quen non foi de vivo, san Miguel coa balanza para pesar as obras dos finados ó final da súa andanza vital, san Francisco, que tamén peregrinou a Compostela, co seu libro da regra, e unha figura que está núa, de pé, contorsionada e coa marca de feridas no seu corpo, unha imaxe coa que se acostuma a representar a san Sebastián, amarrado a unha árbore e asetado, quen, por mor desas feridas que poden lembrar as bochas da peste, foi o protector contra tan temida enfermidade, como aínda se lembra e festexa en Castro Caldelas, ata que, xa no século XV, empezou a sacarlle o posto san Roque, sobre todo en vilas con tráfico marítimo, como Viveiro, Vilagarcía ou Betanzos, por exemplo.

E nesta capela da Madalena, en pleno camiño de Santiago, ten moita razón de ser un santo protector contra as enfermidades que por mor das malas condicións hixiénicas podían afectar ós peregrinos daquel tempo.

Sen embargo as imaxes do santoral, a quen recoñecemos polos seus atributos e non polos trazos da cara, non sempre son tan claras. Sabemos quen é santo Antón polo porquiño e a san Lourenzo identificámolo pola grella na que foi asado, o cal non significa que a devoción popular non lle atribúa a algún santo ou santa unha personalidade diferente. Pódese confundir a san Francisco con santo Antonio de Padua ou Lisboa, pero sabemos quen é quen porque este ten ó neno sobre o libro e aquel as mans danadas polos estigmas da paixón.

Percorrendo o país encontrámonos con varios casos sorprendentes, nisto do troco de identidades relacionadas co santoral, como nunha igrexiña rural preto de Monforte, onde unhas señoras me aseguraron que, contra a dor das moas, rezábanlle á imaxe de santa Apolonia que alguén atopara uns anos atrás tirada nun vertedoiro de lixo, pero cando ma mostraron puiden comprobar que nada tiña que ver coa santa a quen é norma representar cunhas tenaces suxeitando unha moa, senón que era san Xoán Evanxelista co libro dos evanxeos baixo o brazo, a cara imberbe por ser o discípulo máis novo (aínda que as haxiografías din que morreu con máis de noventa anos) e a man suxeitando a queixada, tal e como se representaba a melancolía durante o Gótico ó pé da cruz, pose esta pola que a devoción popular lle trocou o nome e, segundo me contaron, ata un dentista de Vigo lle sacou unha foto para poñela ben enmarcada na súa consulta. Claro que, se o párroco dá por boa esta advocación, ¿quen son eu, simple leigo descrido, para contradicilo?

Máis curiosa é a entrada que na Wikipedia poñen para representar a san Paio, ese mociño de Tui despezado por non ceder ós caprichos de Abderramán III, e a quen sempre se representa co coitelo cortándolle o pescozo ou en escenas onde uns carniceiros armados de espadas e cimitarras o desmembran. Pero nesa entrada da enciclopedia electrónica ilustran o seu martirio con uns verdugos arrincándolle os peitos con unhas tenaces, un cadro do imaxineiro Juan Soreda (morto en 1537), que, supoño eu, cando llo encargaron, seguramente agoniado polas présas de quen llo encargou, acondicionou algún que xa tiña empezado para cumprir co encargo en tempo e forma. O malo é que, se non che din a quen representa, todo nos leva a pensar no martirio de santa Águeda, avogosa contra as dores de peito, o cancro e a mastite, a quen si lle arrincaron as tetas cunhas tenaces. De feito, a figura, por non ter nin ten uns atributos masculinos claros.

Á fin estatuas e imaxes só son iconas a quen dirixirse para que non pareza que o orante fala para as paredes.

Francisco Ant. Vidal

Ostras en escabeche.

  

A primeira vez que souben das ostras en escabeche foi lendo unha receita de Picadillo, onde contaba que todos os nadais, un crego de Rianxo mandáballe a seu pai un barriliño delas xunto con outras delicatessen, e a curiosidade levoume reproducir esa receita seguindo ó pé da letra as súas indicacións. Logo contaríanme que, ese delicioso manxar que agora só o poñen en moi poucos restaurantes, xa se elaboraba en Boiro nos séculos XVI e XVII, dende onde se mandaba en barriliños de madeira para a Casa Real, para que celebrasen a Pascua sen necesidade de pagar a bula imposta pola Igrexa por comer carne.

Sen embargo, co paso dos anos, o que se popularizou foi tomalas de xeito minimalista, en cru, sobre unha cama de xeo e irrigadas con un bo chorro de limón, algo que o mesmo Picadillo defende nalgún apartado, onde di que todo o que sexa darlle ás ostras outro condimento que non sexa o limón espremido é botalas a perder. Seguramente, ese día, saíulle mal o adobo, mais, perdóeme o experto gastrónomo, pero non estou de acordo, pois tendo en conta que a gastronomía evolucionou a través dos séculos, para facela máis saborosa e dixestiva, todo se pode engalanar con un bo aditivo.

Á fin, antes de que se fixesen famosas entre os romanos, que incluso as edulcoraban con ese mollo seu chamado garum, xa aparecen nos concheiros dos primitivos moradores de Neixón e o Achadizo (sen restos de prebe, claro), talvez consumidas dende moito antes que Décimo Xunio Bruto, tras cruzar o Limia e chegar á parte máis occidental de Galiza, se asustase de ver bailar o sol sobre o Atlántico, o cal indica que, se á tradición nos referimos, as ostras xa eran prato típico na Barbanza antes de que se popularizara o cocido e a empanada.

Mais se temos en conta que a cociña, igual que os estilos artísticos sempre evolucionou para mellor, adaptándose ós tempos e ós gustos, e que nós somos máis do simbólico románico e do elaborado barroco, con elas tamén aprendemos a transmitir sensacións, cando, a través de xeracións, se foron modelando os gustos dos diferentes padais.

Non sei como serían exactamente os escabeches que os boirenses lles mandaban ós Austrias, porque, ó longo do tempo, tamén este foi incluíndo elementos que nun principio non se atopaban na terra, pero podo imaxinarme a aquelas señoras preparando as ostras, grandes e suculentas, dándolle unha fritura na tixola onde, á falta de aceite usarían unha noz de unto, antes de botarlle por encima o prebe que, invariabelmente, con sabor a touciño, se faría con viño e vinagre da terra, do que xa daquela se daba pola banda de Cespón, uns dentes de allo cultivado nas veigas boirenses, loureiro do que medra preto da ribeira, nalgún arredor ventado polo nordés e, moi raramente, incorporarían a pementa que, naquel tempo, era o ouro das Indias.

Tamén creo que, como a tradición se transmite xeración tras xeración e os modos e costumes non morren coa cociñeira que os creou, aquel cura amigo de don Luciano Puga, seguramente tiña parentela en Boiro, el ou a súa sobriña, criada ou ama, quen recollera aquela secular maneira de preparar e conservar as ostras, polas que tanto devecían os Puga e Parga no seu pazo de Anzobre.

O certo é que receitas para preparalas non faltan, o mesmo Picadillo deixou no seu famoso libro a do que el chama “Pastelón de ostras” unha especie de empanada de follado.

E Digo eu que, por aquilo de reivindicar a tradición e ó mesmo tempo facer unha chamada ós exquisitos padais que as queiran degustar, en Boiro, terra de bateeiros, ben podemos cultivalas e recuperalas, así, en escabeche, como prato emblemático do concello, sen desprezar todas as outras formas de gorentalas.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado no especial da festas de Boiro 2026 de La Voz de Galicia). 

Atención médica

    

A semana pasada, a señora Sen-Consolo (nome ficticio), en idade provecta e dependente de quen a atenda, tiña cita para unha proba médica no hospital de Santiago, a case sesenta quilómetros da súa casa, para a que debía ir en xaxún, e cando chegou dixéronlle que o médico estaba en folga e non a podía atender. Que xa a chamarían para darlle unha nova cita.  

Todos temos dereito á folga, vistamos de funda azul ou con bata branca, pero imaxínome o cabreo que colleu o fillo, quen tivo que faltar ó traballo e facer o día anterior unhas horas extras que non lle van pagar, para que a súa ausencia non repercuta nos compañeiros. Un simple SMS avisando podía evitar tanto despropósito.  

Outra señora, chamémoslle Sen-Esperanza (tamén de nome ficticio), está pendente dunha operación, para o que antes ten que facer un TAC, pero por mor da folga, do peche de camas en época estival (como se por ser verán a xente non enfermase) e outros inconvenientes que alongan as xa de por si longas listas de espera, aínda non a citaron, e mentres tanto está de baixa, agravando a doenza e pasando días con molestias e desesperación, cando xa lle adiantaron que, collida a tempo, unha vez intervida, poderá reincorporarse ó traballo coma nova. E logo aínda haberá quen diga que a xente colle baixas para non traballar. 

Hai quen lles recomenda, a unha e outra, que vaian pola privada, para adiantar, polo menos as probas, que é o que fan todos cando o Sergas se demora en atender ós clientes, perdón, ós pacientes, que a saúde é o primeiro e tal e andando. Pero, pregunta a desesperada señora, para que está ela pagando a Seguridade Social todos os meses se logo aínda ten que pagar un médico a maiores, porque se vai pola privada, o Sergas non se vai facer cargo dese gasto, aínda que debería por neglixente atención.

E se ben a saúde para cada quen é o primeiro, parece ser que tamén é o último para quen xurou hipocraticamente que nunca atentará contra a saúde dun doente.

Falabamos de todo isto e moito máis no noso parladoiro dos xoves, casos que calquera pode multiplicar sen necesidade de esaxerar, porque en canto falas dun aparecen outros cen. E Xulio, que sempre anda cargado de anécdotas, falounos de cando, con tres anos, rompeu unha perna. Lembra, porque llo contaron moitas veces, que foi un venres pola tarde. Levárono a Santiago e no hospital vello atendeuno un coñecido médico que se desculpou por non poder escaiolalo ata o luns por falta de persoal, a non ser que fose á súa clínica privada, onde esa mesma tarde lle puxo o óso no seu sitio a troco do santo parné. Pero claro, aquilo foi en plena ditadura.

Tamén o fillo da señora Sen-Consolo, en pleno século XXI con todos os avances e dereitos que a democracia nos ofrece, despois de xurar en arameo, buscou a consulta privada do doutor en folga e pediulle cita explicándolle o seu caso e os problemas laborais que lle causaba; e moi amablemente o señor galeno atendeuna, cobroulle a súa tarifa como bo profesional e prometeulle apurar o seu caso.

Para que logo digan que a Seguridade Social é gratis.

 

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).