O santo Alberte da Conlleira

      

 

            Cóntame un amigo que en certa ocasión, seu irmán, un solteirón resignado a quen, sen fillos de seu o demo forneceu de sobriños, quixo demostrarlles como era iso do ritual da tella de santo Alberte, esa especie de xogo de destreza consistente en botar tres anacos da mesma contra a fiestra cegada da ábsida, e de conseguir que as tres queden no antepeito, segundo a tradición, o destro ou destra xogadora casará nese ano. O caso foi que este solteirón tivo tan boa sorte que acertou coas tres e ese mesmo ano atopou esposa.

        Milagres ou casualidades coma esta danse moi poucas veces, pero cando o fan reforzan esa idea de que o santo ten moi boa man aló onde está. E é que, moito antes de que o fixesen santo, xa se lle rendía culto no alto da Conlleira (Ribeira). Por algo sería.

Con santo Alberte, patrón de filósofos e enxeñeiros, refórzase esa máxima de que en cuestión de santoral, o pobo acostuma a ir moi por diante da Santa Igrexa; pois xa para declaralo beato tivo que agardar case catro séculos tras a súa morte, e non o canonizarían ata 1931, cando Pío XI instituíu o quince de novembro como o da súa onomástica. Pero esa capela onde se lle fai romaxe o luns seguinte ó de Pascua, ten elementos que se corresponden practicamente coa época en que el finou (1280), e polo tanto, ou a súa popularidade vén de vello ou antes del había algunha outra divindade que tiña ese lugar por morada; de feito contáronnos que alí chegou a haber un ermitán. E claro, se o santuario tiña conserxe sería porque era de utilidade.

Sexa como sexa, os seus devotos festexábano e festéxano segundo a tradición o indica: en plena primavera. E aínda que en vida fora un estudoso da filosofía e un enxeñoso creador de aparellos máis ou menos técnicos, como uns bonecos articulados que se movían grazas a un mecanismo por el deseñado, na Conlleira celébrase o renacer da natureza; e deixando a un lado esas materias nas que el era experto, os devotos recollen a terra bendicida no seu santuario e nese día específico para botar sobre as leiras co fin de asegurar o medre dos produtos sementados ou plantados como se do mellor abono se tratase. Pero talvez o máis curioso deste verdadeiro intelectual que tanto lle daba ás letras como ás ciencias, é como acolleu sobre a súa persoa potestades que en vida non tiña, como esa de casamenteiro co ritual da “botar a tella”; pero tamén o seu dominio sobre os elementos atmosféricos, tal o costume de “virar a tella”, consistente en subir á súa capela cando se levanta temporal, para virar a posición dunha tella no tellado, co fin de que o santo se dea por informado da necesidade de que role o vento para que os pescos podan chegar a terra máis doadamente. Agora, coas dornas a motor xa se perdeu o costume.

E, como en toda romaría que se prece, ó final do día póxanse os produtos doados, ovos, galos ou froitos da horta, ofrecidos a tan bondadoso santo, polo menos para ter con que reparar as tellas que escacha o vento.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Os viacrucis

    

Dun tempo a esta parte a Semana Santa converteuse nas ansiadas vacacións de primavera. O que noutrora era un tempo de recollemento e silencio, transformouse nun espectáculo de procesións e praias, de encapuchados e mantillas, listos para saír na foto, onde pelexan entre si a devoción de uns, o lucimento de outros e a curiosidade da maioría. 

    Para estes días de asueto, todos os concellos, de cara á afluencia turística, afánanse por ofrecer espectáculo, diversión e entretemento contando coas actividades parroquias, para que veciños e visitantes, devotos e esmorgueiros, desfruten por igual cada quen ó seu xeito, que descansen e carguen pilas para a volta ó traballo, para o seu particular viacrucis.

¿Cantas veces non usamos esa palabra para sinalar unha etapa difícil da vida? Usámola como sinónimo de sacrificio, sobre todo cando se agarda un final incerto, pero estes que se practican en Semana Santa só son un recordatorio do martirio de Cristo que, por aquilo de que a mellor maneira de lembrar algo é practicándoo, a algún daqueles primeiros cristiáns que vivían en Palestina acorréuselles repetir o camiño da Paixón como un acto máis de lembranza.

Ninguén está para pasalo mal, e lembrar o sufrimento de Cristo non implica que se repita ó pé da letra.

Logo aquel costume foi traído a occidente, adaptándoo as circunstancias impostas polo terreo, unhas veces percorrendo as catorce etapas fronte a imaxes enmarcadas dentro das igrexas, outras rodeando algún templo ou santuario coas estacións sinaladas, e moitas outras facendo a subida a algunha capela con parada diante duns cruceiros ou capeliñas onde se representan as escenas da Paixón, algunhas delas verdadeiras obras de arte dignas de calquera museo, fronte ás que os devotos rezan e escoitan a explicación pertinente sobre cada unha desas etapas que Xoán Paulo II ampliou a quince.

Tales percorridos vense en moitos santuarios galegos, nalgúns casos convertidos en verdadeiras ascensións que non todos os crentes poden completar sen correr o risco de que lles dea un desfalecemento, porque se ben o Calvario non era un monte como tal, senón máis ben un outeiro nas aforas da cidade, algún destes onde hoxe se practica o viacrucis son verdadeiros ascensos ó Tourmalet. Estou lembrando o que hai na subida a Chamorro, en Ferrol, o que sube ó castro de Santa Tegra ou o de Louro. Verdadeiras rotas de sacrificio ás que agora xa podemos sumar a subida á Curota, que nos volven a propoñer para o Venres Santo ás dez da mañá e que vai gañando adeptos.

Pola miña parte, coma cada ano, por non perder vellos costumes, tiña pensado pasar unha tarde vendo, unha vez máis, Ben-Hur, o verdadeiro viacrucis dun xudeu bo, neste tempo en que só citar a ese pobo nos trae á mente as maiores atrocidades de que é capaz un ser humano. Xa todos coñecedes a súa historia: foi traizoado polo outrora seu mellor amigo, convertido en defensor dun imperio irrespectuoso cos pobos que conquista e somete. Esa película segue estando de actualidade.

Pero como xa anunciaron que van facer, igual ca o ano pasado, ese peculiar viacrucis a medio camiño entre a devoción e o hiking, con saída dende Moldes, igual me apunto, porque o meu médico non fai máis ca recomendarme camiñar. 

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

As cegoñas

    

Non sei cando foi a primeira vez que vin un niño de cegoñas, pero si do preocupado que estaba cando souben que unha veciña ía dar a luz. Daquela non facía máis que outear o ceo coa esperanza de ver a esa ave, tan pouco asidua pola Barbanza, traendo no peteiro o bebé dentro dun atado de pano. Ó día seguinte souben que a criatura nacera pola noite.

Os primeiros niños de cegoña que lembro en Galiza estaban polo sur de Ourense, e lembro que anos máis tarde tamén os atopei por Monforte. Daquela había niños illados, pero pouco a pouco foron colonizando a bisbarra e a provincia ata subir a lugares impensábeis uns anos antes. Era como se ano a ano se fosen facendo donas do territorio e estendendo o seu dominio. Na estrada que vai de Sarria a Monforte os niños empezaron a semellar unha urbanización coroando os tellados e as torres do tendido eléctrico. Cando as atopei por Vilalba pensaba que xa chegaran á latitude tope, e sorprendíame ver como se mantiñan dun ano para outro, tal que fosen as súas casas de verán, e se falaba con algún paisano, preguntándolle se non eran molestas, todos dicían o mesmo, que non lle fan mal a ninguén.

E agora xa as temos en Outes. Quen sabe se tratando de abrir camiño para que na volta duns anos sexan tan comúns na nosa paisaxe como as gavotas.

A cegoña sempre se tivo por un ser benigno, sobre todo porque na súa alimentación entran animais que nos dan noxo e repulsión, como os ratos e as serpes, pero tamén porque son fieis ó territorio, pois non só volven cada ano ó seu lugar de orixe, senón que exercen a monogamia de por vida, polo que os romanos as tiñan consagrado a Xuno, a esposa de Xúpiter, a deusa protectora do matrimonio e dos nacementos, pero tamén do amor filial, pois había a crenza de que as máis novas alimentaban e coidaban dos seus pais cando estes ían vellos. Talvez todo isto axudou a elaborar ese mito de que elas son as que traen ós meniños.

O seu crotoleo tense por unha chamada á prosperidade. Incluso, para favorecer a súa chegada, era costume, en países de Centro Europa, adecuar os tellados para que aniñasen, convencidos de que atraen a boa sorte para a casa onde apousentan.

Como aves migrantes, afeitas a percorrer grandes distancias, Estrabón poñíaas como emblema dos viaxeiros, e talvez por iso, no mundo musulmán, había a crenza de que cada ano peregrinaban á Meca. Mal sabían eles que moitas viñan facer o camiño de Santiago. Pero o máis sorprendente é como sempre volven ó lugar de onde saíron. Talvez por iso, dende aquela primeira parella que un día vin por terras de Verín, foron volvendo logo cos fillos e estes cos netos, afacéndose cada vez máis ó territorio.

Para nós, tan pouco habituados a velas de preto, a súa aparición en Barbanza é toda unha novidade que acollemos gratamente, supoñemos que nos trae o beneficio de limitar a poboación de animais daniños, pero tamén que, por moitos niños que teñamos, elas non van facer nada porque aumente o número de crianzas que enreden por parques, praias e escolas da Barbanza.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Eucaliptos e outras industrias

  

Foto: J. Ricardo Vidal

Hai árbores que xa son tan nosas coma o carballo. Ver os eucaliptos de Insuela (Palmeira) ou “O Avó” de Viveiro morando entre nós dende hai máis dun século, non é o mesmo ca pisar a terra seca e falta de vida dun eucaliptal onde nin sequera nacen os cogomelos, e só é rendíbel para quen vive do negocio da madeira dende un despacho e sen necesidade de romper o lombo limpando o monte.

Dicíanos un paisano que a mesma superficie dedicada a pasto dá moito máis traballo e ás veces menos rendemento a curto prazo, pero á larga pode ser un negocio para varias xeracións; por iso, se por un lado lamentamos que non se aproveite ese terreo para prados, cultivos ou madeiras máis nobres, pero de crecemento máis lento, tamén entendemos a quen desexa deixar as vacarizas para ser empregado fabril, cobrar unha nómina e deixarse de rompedoiros de cabeza.

Aínda así, a madeira galega, maioritariamente de eucalipto, expórtase a todo o mundo. O principal comprador témolo en Portugal, pero séguenlle Islandia, China, Suecia, Francia, Italia, Líbano e Emiratos Árabes, uns para facer táboas e outros para facer papel, por moito que a electrónica se esforce en substituílo por pantallas, agora que a xente prefire ler o xornal no seu ordenador, as novelas nos libros electrónicos e as cartas envialas por email.

Así entendemos a tantos mariscadores lamentándose despois das chuvias deste inverno, cando viron como morría unha alta porcentaxe de berberecho e de mexillón, por exceso de auga doce, a dicir dos entendidos. E iso que só foi durante algo máis de corenta días. Agora só hai que imaxinar como sería se esa auga saíse dunha fábrica durante todos os días do ano e, moi posibelmente, mesturada con residuos e sustancias tóxicas.

Tivo que chover para comprender que quen percorreu a ría de Arousa a toque de bucina contra a instalación dunha factoría a carón do río Ulla, non estaba contra a industrialización, senón contra aquelas que fagocitan a outras xa instaladas. Pensar que por mor desa contaminación, moitas das conserveiras terían que mercar o mexillón e o berberecho fóra, tamén sería unha advertencia para entender que a eses empresarios sairalles máis a conta mudarse a preto de onde teñan a materia prima, afectando con ilo ó noso tecido industrial.

Ninguén quere que se pechen as fábricas, pero ¿a quen lle interesa unha fábrica de papel? Neste país, onde tanto presumimos do verde, ben podemos evitar o enfrontamento polos intereses de distintos sectores se sabemos recoñecer que industrias son adecuadas e cales non. Á fin, os beneficios e a utilidade duns e outros tamén son función do respecto que manteñen entre si, sen se impoñer a toda unha cultura e tradición, mariñeira e mariscadora, que emprega a amplas capas da sociedade a ambas as dúas bandas da ría, en diversos oficios, pero tamén a moitos gandeiros que necesitan prados limpos para que a carne das tenreiras galegas siga tendo a boa fama que ten.

Cando nos opuxemos á instalación dunha pasteira, non estabamos contra a industrialización, senón, pola contra, protexendo directamente o tecido produtivo e industrial asentado entre nós dende hai moitos máis anos ca os que teñen os eucaliptos de Insuela e o Avó de Viveiro xuntos. 

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Emigrantes e desarraigo

Asisto nun bar de Ribeira a unha conversa na que un veciño nonaxenario nos conta das marabillas e logros do seu fillo en USA. E non é para menos se coñecemos a historia deste ancián, a súa chegada clandestina, ó pouco de casar, con algo máis de vinte anos, como desertor dun cargueiro en rota entre Europa e Nova York, á procura dun emprego que lle dese carta de residencia pasando polo aro dalgunha mafia e temendo ser deportado en calquera momento, ata que catro ou cinco anos despois regula os papeis e xa pode reclamar á esposa e ó fillo que vai á escola e acaba conseguindo un traballo ben remunerado. O pai e a nai volven para pasar a súa xubilación na terra, pero o rapaz, por razóns laborais non pode vir todo canto quixese. Os netos, mentres eran cativos, aínda pasaban os veráns cos avós, pero agora ou non poden ou prefiren viaxar por outros lugares. Os bisnetos xa nin saberán o nome daquel pioneiro.

A emigración existiu sempre. E o desarraigo tamén. A procura dun mellor lugar para vivir provocou, dende que a humanidade existe, un fluxo de xente na procura da prosperidade propia e dos seus sucesores pero tamén o esquecemento do lugar de orixe, o desarraigo.

Emigrantes que lle ofreceron un futuro digno ós seus hai moitos ó largo da historia. Non sei se se pode considerar a Séneca un emigrante en Roma, á fin foi a onde tiña máis posibilidades de prosperar, ou os emperadores Traxano, Adriano e Teodosio, hispanos que acadaron o máis alto status social do imperio. Supoño que estes tres tivérono máis doado ca outros, como o auriga lusitano Diocles, que chegou a gañar o equivalente a dez mil millóns de euros de hoxe en día, ou Borea, un dos máis afamados gladiadores do seu tempo, de orixe galaica. Ningún deles o tivo doado para chegar a onde chegou. Pero as carreiras aséntanse, unha veces sobre os chanzos que armaron os seus antepasados, e outras arriscando a propia vida ata acadar a “nacionalidade”, pensando sempre nas xeracións vindeiras que, co tempo, acabarán esquecendo a orixe dos seus proxenitores.

A emigración nunca foi mala. Polo menos para a maioría, permitíndonos que o sacrificio dos avós redundase en beneficios posteriores. E para exemplo aí temos a descendentes de galegos coma o presidente arxentino Alfonsín, o cubano Castro ou o boliviano Paz Pereira. Ata o papa León XIV parece ser que ten algún antepasado galego. Está visto que esta nosa terra de emigrantes tamén aportou algo ó devir do mundo. Como os irlandeses, os bávaros ou os italianos.

Supoño que se nos miran ben todos temos un ramal fóra da nosa vila. E se imos a USA, todos os seus presidentes, dende que acadaron a independencia, foron fillos de emigrantes. E incluso aquí, temos que agradecerlle ós país de Nico Williams e Lamine Yamal que os seus fillos colaborasen no triunfo da campiona de Europa de fútbol. Ou, xa máis de preto, ¿cantos barcos de Ribeira non quedarían en terra se non fose polos inmigrantes que teñen enrolados?

Pero tanto con estes coma con aqueles, chamémoslle exiliados económicos, só hai que agardar tres ou catro xeracións para que se esquezan de onde teñen a súa orixe.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

Tempo de cocidos.

   Coma todos os anos, febreiro é tempo de cocidos. Grupos de amigos, familias, clubs, asociacións e pandas ou cuadrillas xa temos programada a nosa xuntanza para desfrutar do noso prato estrela. Sen saír de Barbanza podía citar tantos restaurantes que o teñen no seu menú, que non me chegarían as cinco centas palabras deste artigo para reseñalos.

Ninguén está de acordo coa orixe do cocido, se vén dos celtas ou dos suevos, e todo son contos, lendas e mitos; e eu, coma calquera, tamén teño a miña hipótese, que o cocido naceu para darlle saída ós excedentes da despensa no mes máis mortífero do ano, cando o corpo necesita calorías antes do obrigado xaxún da Pascua, e as amas de casa repañaban co que quedaba en artesas e arcóns para gorentar o corpo. Por iso admite todo tipo de carnes, de vaca, de porco e de ave, salgada, fresca ou curada, chourizos, androllas ou botelo, orella, morro e rabo: alegría alegrote, que anda o rabo do cocho no pote; verduras, legumes, patacas ou castañas e fariña ben amasada para facer o bolo do pote, que pola parte de Mazaricos presumen de facer o mellor do país. Vamos, iso que noutro tempo se coñecía como o cocido do crego. Todo ben regado con un bo tinto da casa, que por aí pola parte de Cespón non o teñen nada malo. E como en todo restaurante que se prece, como se facía nas casas, o caldo debe tomarse por encima, para asentar o corpo. E logo as sobremesas con orellas, filloas ou melindres, antes da copiña de herbas, para axudar a unha boa dixestión de camiño para tomar unha reparadora sesta, que despois de tanta manduca é o que mellor senta. Pero se o temos que encadrar nunha época artística, sen dúbida, o cocido é unha obra propia do Barroco.

Segundo don Álvaro Cunqueiro recomendaba, hai que tomalo con calma. Sabemos cando sentamos á mesa pero non cando imos erguernos, porque quen o inventou debía ser un bo conversador, amigo de falar sen présas, para rematar coas meixelas vermellas e os ollos choscos.

E sendo un prato universal, dende o cocidito madrileño ó montañes de Cantábria, da ola xitana de Murcia ó maragato de León, cada quen faino ó seu xeito. Sen saír de Galiza nótanse as diferencias entre un da montaña e outro da beiramar, entre un de Ourense e outro de Noia.

Picadillo, que ademais de bo bandullo presumía de ter bo gusto para iso da comida, cando poñía o mandilón, distinguía entre o cocido triste e o cocido alegre, o primeiro escaso de carnes e o segundo moi cargado de todo e incluso de elementos que hoxe en día nos parecen unha atrocidade, como mesturarlle pementos morróns e verdes, remolacha e leituga. Eu só distingo entre o cocido como tal e o light, ou o que se vén chamando lacón con grelos, que de lixeiro non ten nada pero engana ós dietistas.

Nos últimos tempos o cocido parece limitarse a carnes de cocho con grelos e patacas, tal vez por iso, mentres que na provincia da Coruña se perderon case cinco mil granxas de vacún nos últimos dez anos, creceron as de porcos en máis do cincuenta por cento, co que queda claro de por onde andan os gustos do noso padal.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).