sábado, 18 de setembro de 2021

Xenética e cultura


A xenética é todo un carné de identidade, lémbranolo o refraneiro desde moito antes de que ninguén soubese que son os xenes con aquel de “nas orellas ou nos pés semellarás a quen es”. Así, un amigo que acaba de vir do médico por mor dunha especie de verruga que lle saíu en lugar moi visible, contounos todo contento como a preguntas do médico lembrou que xa seu pai tivera outra igual en semellante sitio.

A xenética está tan na boca de todos que ata parece que a listura dun neno acomódase por vía hereditaria segundo as pexorativas expresións “ser como o pai que o fixo” ou “como a nai que o pariu”; e sen embargo, se temos ou non xenes dos neandertais ou se compartimos un noventa e tantos por cento deles coas ratas de sumidoiro, non significa mesmamente que sexamos semellantes aínda que todos teñamos cabeza, tronco e extremidades.

Os humanos evolucionamos mellorando esas marcas de identidade que levamos metidas ata nas células do pelo, pero, tal vez, o factor máis importante na evolución é a propia maneira de ser e actuar, todo iso que non vén de fábrica, senón que se aprende. Os coñecementos adquiridos do entorno e da nosa propia experiencia teñen unha influencia determinante e tal vez moito máis profunda sobre o noso desenrolo. Co descubrimento do lume as dixestións foron menos pesadas e co invento da roda perdemos músculo. Hai anos era norma pensar que o fillo dun carpinteiro herdaba o oficio paterno como se herdan os ollos verdes, pero por mor da evolución, as novas xeracións desmentírono desde o intre en que abandonaron os oficios familiares por outros máis adecuados ás necesidades sociais e vitais que lles toca vivir. Novos oficios e actividades que axudan a unha mellor e máis rápida adaptación ó entorno, cousa que á xenética lle levaría moito máis tempo.


Este mesmo amigo, herdou de seu pai a verruga pero non o oficio; o vello era albanel e el, despois de empezar arquitectura inclinouse polas matemáticas, porque hai cousas que non se herdan se non é á forza. De feito hai moitos señores de bonete á cabeza convencidos de que fixo máis pola evolución da humanidade a cultura que a xenética, pois mentres esta tarda séculos en conseguir que o corpo se adapte ó medio en que vive, a outra pode cambiar dunha xeración a outra a mesma forma física das persoas. Non hai máis que ver a estatura media dos mozos dos anos corenta do pasado século e a dos máis recentes anos, para entender como contribuíu a mellora dos usos hixiénicos e de alimentación, por exemplo; e por algo máis que o leite en po que nos daban na escola nos anos sesenta.

Sen dúbida, a transferencia da herdanza cultural é moito máis rápida e adaptable, dado que non só se circunscribe ó entorno familiar, senón tamén ó da veciñanza e ás propias experiencias. Aínda así, recoñecendo que a xenética ten unha boa parte de culpa para que uns sexan negros e outros brancos en función da luz solar do seu hábitat, a aprendizaxe de habilidades e a adaptación ó medio permítenos durmir a perna solta nunha cabana de palla nos trópicos ou nuns iglús no polo norte independentemente da cor da pel.

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).


mércores, 15 de setembro de 2021

DE VIAXE CON CUNQUEIRO

Por Pepe de Rocaforte

   


   Recibo uns WhatsApp de Puri Tejelo cunhas fotos de Mondoñedo, fotos que acompaño: unha da fachada da catedral e outra dun dos accesos á cidade, a ponte sobre o río Valiñadares coñecida antigamente como Ponte dos Ruzos, nome que lle sería cambiado polo de Ponte do Pasatempo por ser o lugar onde, segundo conta a lenda, os cóengos da catedral entretiveron  á muller do Mariscal Pedro Pardo de Cela cando chegaba á vila co indulto que evitaría o axustizamento do seu home, quen finalmente foi decapitado, naquel mesmo día, na praza da Catedral.

      A Puri respondinlle: “Supoño que teriades tempo para manter unha conversa con Cunqueiro”. Ó cal me contestou: “Home... case como mellor, de escoitalo”. Eu nunca tiven ocasión de falar con el, e só o vin un par de veces, unha nunha charla que deu aquí na Coruña e outra nun acto que non lembro de que trataba, ademais de velo e oílo nunha  entrevista emitida nos anos setenta do século pasado, no programa de TVE “A Fondo”, de Joaquín Soler Serrano, unha boa maneira para seguilo escoitando hoxe en día.
     Con todo, o máis importante é ler a súa obra, razón pola cal regreso hoxe á “Biblioteca 114”, coa que andei a voltas estas semanas pasadas, precisamente con Cunqueiro e “Encuentros, caminos y noticias en el Reino de la Tierra”, unha selección de artigos seus que foran publicados anteriormente en “El Correo Gallego”.
     No primeiro destes artigos, “Ponerse en camino”, cita estes incribles versos de Cernuda: “Acaso mis lentos ojos no verán más el Sur, de ligeros paisajes dormidos en el aire”; versos que, confesa Cunqueiro, lle fixeron sentir un golpe de sangue a lle prender o rostro e lle trouxeron á memoria os seus tempos de neno cando oía na noite o asubío da locomotora que pasaba por Lugo cara ó Sur. O artigo remata así: «poñerse en camiño (...) é poñerse a lle dar ó mundo a parcela máis inqueda e pura da propia mocidade».

     Máis adiante, no artigo titulado “El Camino de León”, escribe; «Aquí, no Cebreiro, empeza a galaica parte, Galicia ten por fronteira (...) eses catro ou cinco finos e xentís bidueiros que se aliñan ó longo do regueiro (...) son as lanzas dos heroes artúricos (...) e don Galaz (...) é o primeiro, o máis alto, o máis dourado, o que máis secas follas cede ó vento que pasa: as follas de bidueiro caen coma moedas de ouro...»
     Así inicia a súa invitación á viaxe, que podemos seguir logo noutro libro seu, “Viajes imaginarios y reales”, onde podemos ler: «Os camiños están puntuais na mañá agardando os pasos do camiñante como un vello can a caricia no lombo pola man do amo concedida».
     Bruce Chatwin, escritor de viaxes británico, escribiu: «Viaxamos cunha ansia neurótica por lle ganar terreo ó tempo». Como para rebatelo, coma se o tivese lido, que ó mellor tamén o leu, escribía en cambio Cunqueiro: «Viaxamos coas nosas imaxinacións e recordos, e o que imos creando ou soñando son memorias e saudades. Quizais sexa verdade que o fin último de toda cultura é a invención e a melancolía».
     Soñando, ou como tamén seica fixo Chatwin, inventando lembranzas mentireiras, ou, en resumo, recordando viaxes nas que encontramos outras paisaxes e outras xentes, é posible que nos fagamos máis comprensivos con quen non son coma nós e poñamos as bases para facer máis transitables os camiños da convivencia, tan pouco transitables hoxe en día. E perdoen vostedes o tufo moralista, de taco de calendario, que poida desprender este discursiño con que remato. Xa ven: para o meu mal, non son nin un Cernuda, nin un Cunqueiro, incapaz de poñer aquí algo medianamente conmovedor con que finalizar a páxina.
     E ben que o sinto, porque son un neurótico dos camiños e o camiñar e gustaríame moito atraer á xente a este meu partido.



 

luns, 13 de setembro de 2021

FACENDO O CAMIÑO (26)

DE SARRIA A GONZAR

Por Pepe de Rocaforte

 


Día 12 de xuño – Levantámonos cedo, coma sempre, e vía de novo. Está unha mañá fermosa e o camiño non lle vai por detrás. Cruzamos o río Celeiro por unha pequena ponte de pedra e máis adiante pasamos a vía do tren. Por Barbadelo, onde hai un albergue, observamos como fan exercicios de alongamento muscular ó sol da mañá os peregrinos que aquí durmiron. Camíñase lixeiro, coa alegría producida polo bo tempo e as paisaxes cheas de sol e verdor que te rodean.

Nunha das aldeas por onde atravesamos, non tan ateigadas de zudre como as que atopamos entre o Cebreiro e Triacastela, menos mal, paramos a tomar o café de regulamento nun local con toda a aparencia de ter sido antes un cortello apegado a unha casa; pero as mulleres que o atenden non o fan mal, o local está ben arranxado e, ademais, o biscoito está moi rico, mesmo parece caseiro. Ó mellor éo.

(Aquí poño unha nova gravación de voz feita sobre a marcha: Quitando os tres ou catro primeiros quilómetros da baixada do Cebreiro, pola estrada, á parte de que camiñamos entre unha néboa que non deixaba ver nada nin por diante nin por detrás, a partir de aí os camiños, polo menos no que levamos andado ata agora, son dos que dá gusto transitar. Estámonos achegando a Portomarín e sube do Miño unha boa néboa, pero de momento dános o sol e imos divinamente, despois de nos repoñer cun café con leite en tazón enorme e porción (boa) de biscoito, moi rica, todo quiñentas cincuenta pesetas os dous, e por certo, polo acento que tiñan, as mulleres que rexentaban o local non me pareceron galegas, senón de fóra, que viron o negocio e montárono aquí. Un negocio, ademais, que require moi pouca inversión. Este é un espacio que antes debeu ser a corte de dúas ovellas, porque para moito máis non dá, pero está ben montado, ben instalado, atenden ben e  cobran o que é debido. Ademais non é un choio moi matador, con que o abran ás sete e media da mañá e o cerren ás once, porque a partir das once poucos peregrinos pasarán por aí, xa fixeron o día e só pola mañá. Pois a xente de aquí non o fai. A xente de aquí o único que sabe é deixar o esterco, a bosta das vacas, polo medio das casas, nestes rueiros por onde pasamos, e nada máis. ¡Ah!, E botar purín por todos os lados para deixar o territorio propio ben sinalado, coma o can que mexa para marcar os seus límites).

Chegamos frente a Portomarín cando van dar as once da mañá. Cruzamos a ponte sobre un río de augas paradas e tristes. ¿Non vos fixastes nunca na tristura melancólica dos ríos embalsados? Semellan presos nun cárcere, sen nin sequera ánimos para se mover na hora de saída ó paseo matinal ó sol.

A vila tamén se ve fóra de lugar, e eso que co paso dos anos foi collendo un aire algo máis humano, esvaída parte daquela artificialidade con que a coñecemos hai tempo, sen alma, coma o río que xa non corre, está parado, pobre Miño tristeiro ós seus pés.


Como aínda é cedo, en Portomarín paramos só para comprar algo con que preparar o xantar e proseguimos a marcha ata o albergue de Gonzar.

“¿A cidade ficará muito lonxe?”, preguntábame un brasileiro con quen nos atopamos no albergue ó chegar. “¿Que cidade?”. Mirou na guía. “Gonzar”, dixo. “Ah, xa! Pois a cidade é esto”, respondinlle. Ou sexa: o albergue no medio do campo e máis nada. Ó lado hai unha taberna, pero está pechada. E un pouco máis aló unha casa detrás da cal, nunhas leiras, un home e unha muller traballan cun tractor, próximos a unha granxa de vacas das que nos chegan os muares como acompañamento musical. “¿E o centro?”, insiste o brasileiro. Encollo os ombros: “Home, alá abaixo vese o campanario da igrexa. Non sei se alí será máis centro que aquí”. El tamén encolle os ombros. Rimos os dous. Moi ben.

No interior do albergue encontramos unha moza alemá. Dinos que parou a descansar un pouco, pero máis tarde pensa andar uns quilómetros máis, porque pasou a noite en Portomarín e o correcto é seguir polo menos ata Ligonde. No seu país hai moito interese polo camiño, cóntanos, e cada vez hai máis xente que o vén facer. Tamén nos confesa que para ela está resultando unha experiencia inesquecible.


Estamos de conversa cando entran outros dous alemáns dos que non sei se xa falei con anterioridade. Son dous homes con aparencia de entre cincuenta e sesenta anos con quen vimos coincidindo polo camiño e nos albergues desde hai xa non sei cantos días. Teñen un aspecto gracioso, e ese aspecto resulta máis chistoso aínda cando os ves andar, movéndose ámbolos dous dunha maneira rara. Só falan o seu idioma, coma nós, e polo tanto o único intercambio de palabras cando nos vemos é “hola”, “bos días”, “boas tardes”, “¿que tal?” Polas mañás sempre saen a andar antes ca nós. Chegamos á súa altura e saudámolos con dúas palabras e un par de acenos. Eles rin, nós tamén. Pasámoslle diante. Logo paramos a tomar café e, case sempre, no mesmo sitio onde paramos alí aparecen eles cando xa estamos a punto de marchar. Volvémonos saudar, volvemos rir, aceno vai, aceno vén. E así sucesivamente. Nós a lle pasar diante e parar, velos vir, deixalos seguir. Eles a camiñar sempre cos seus rinculeos curiosos que así e todo non deixan de transparentar unha tenacidade xermánica. Como non sei o seu nome bauticeinos como Otto e Fritz, a saber como nos chamarán eles a nós. Hoxe, por fin, temos unha intérprete e podémonos comunicar. Cóntannos que todos estes días viñeron con máis lentitude da prevista e agora élle preciso abandonar o seu aspecto de paseantes despreocupados e apurar, andar mañá e tarde se for necesario, para chegar canto antes a Santiago porque se non van perder o billete de volta para o seu país, que a teñen sinalada para dentro de dous días. De modo que descansarán un pouco e despois proseguirán a marcha con aqueles seus andares de alegres baldrogas, coma se dixesen: ó fin e o cabo ¿a min que máis me ten?

(Etapa 27)

 

sábado, 11 de setembro de 2021

Contos tradicionais

   


    Cóntanos Xulio que el sempre pensou que a tendeira das tesouriñas de ouro que se lle apareceu a unha tía de súa avoa no lugar de Mourelos existiu de verdade, ou que o cabalo que se ergueu de patas diante dun curmán de seu avó unha noite de vento tamén existiu, sobre todo porque cando seus avós lle contaban estes contos sempre lle poñían nome e apelidos ós protagonistas, aínda que estes xa non estivesen vivos para ratificar ou corrixir o acontecido.

Así se contaban sempre os contos da tradición oral, convertidos en anécdotas para facelos máis cribles, pois sabendo de alguén con nome e apelidos a quen lle acontecera o suceso, era máis difícil dubidar da veracidade da historia; e así vía o amigo Xulio á súa antepasada fuxindo da moura encantada cando sinalaba as tesouriñas como a cousa máis fermosa daquela tenda e non a ela, a ciumenta e presumida loura que lle preguntaba que era o que máis lle gustaba. Sen dúbida, esta maneira de contar facendo protagonista a algunha persoa real fixo que eses relatos permanecesen na nosa memoria para poñer exemplos de conducta, neste caso advertindo contra a cobiza, pois se en vez de ser mesquiña adulase á moura encantada, outro beneficio sacaría.

Tamén foi moi curioso cando o señor Emilio, de Oseiro (Arteixo), lle contou ó meu amigo o que a el mesmo lle pasara certa noite cando volvía de mocear e ó pasar por unha corredoira notou a bafarada dun cabalo detrás del, e aínda que o señor Emilio oía o roce das súas propias roupas coas ramas dos arbustos do arredor, do misterioso cabalo non oía nada, agás ese bafo intimidatorio.


A historia do señor Emilio era moi semellante a aquela outra do curmán do avó de Xulio, tanto así que, oíndoa, non o quixo interromper e deixou que seguise con esa maneira de contar unha fantasía para ver as posibles variantes; e despois de oílo apurou o meu amigo a tomar papel e lapis para anotar ambas, aínda que estaba moito máis cargada de detalles e que lle contara seu avó para previlo de andar só polas rúas a deshora, cando con doce anos se entretivera a xogar e chegara tarde para a cea. Na historia que lle contaba, tras de ver aquel cabalo fantástico co que non se asustou cando se empinou diante del, esperou a que a besta se calmase e seguiu o seu camiño. Un pouco despois, o curmán do seu avó viu sentada sobre un portal ameado de puntas disuasorias a unha señorita espida que se peiteaba e lle chiscaba de ollo sen que o vento nocturno lle afectase. “Estas ben”, díxolle o curmán e seguiu andando cando de súpeto unha galiña, saída de non sabe onde se lle enrolou nas pernas colléndoo tan desprevido que se asustou: “demoño de becho”, din que dixo, e entón a galiña botou unha gargallada e contestoulle: “Eu asusteiche non?”, e foise.

Cando o home chegou á casa e contou o ocorrido, aseguráronlle que todo aquilo que vira fora obra do demo, quen co vento fai figuras coas que asusta e amedrenta a quen anda polas rúas a horas imprudentes. E o meu amigo Xulio aprendeu ós seus doce anos a recollerse con tempo para non ter ningún mal encontro.

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).


xoves, 9 de setembro de 2021

AS MIÑAS CANCIÓNS DE OUTRO TEMPO

Por Pepe de Rocaforte       

 

  

Estaba cos ollos postos na pantalla en branco do ordenador á espera do descenso do espírito santo sobre a miña cocorota, a ver se era quen de me inspirar un tema sobre o cal escribir hoxe, cando na radio empezou a soar a música da película “Zorba o grego” no inicio dun programa dedicado a Mikis Theodorakis. Xa saben: aproveitamos a morte dunha personaxe famosa para facer un programiña sen nos estruchar moito as meninxes e xa está o compromiso cumprido.

Pero non vou escribir sobre Mikis Theodorakis e a súa música e o seu compromiso político e a súa bonhomía, porque xa moitos e con maiores coñecementos o fixeron nestes días pasados. Nin intentarei meter baza na polémica de se o sirtaki provén da música tradicional grega ou é creación do músico de Quios para a película de Michalis Cacoyiannis, da cal a pesar de que as críticas entendidas non a puxeron alá moi ben que digamos, conservo un bo recordo en xeral, e particularmente de Anthony Quinn e a súa interpretación da personaxe de Zorba.

Pero, xa digo, vou tratar doutra cousa porque ese suceso tróuxome á memoria aquela época de mediados dos anos sesenta do século pasado, cando os do meu tempo aínda eramos algo rapaces e empezabamos a pasar dos omnipresentes cantantes  italianos, desde Doménico Modugno (¿que dis do médico de Buño?, retrucaba sempre un amigo meu) a Renato Carosone, Adriano Celentano, Mina, Tony Dallara, Milva ou Rita Pavone, para entrar, polo camiño marcado por Elvis Presley, na música americana ou, mellor dito, norteamericana.

Daquel tempo viñéronme á memoria tres pezas e os seus intérpretes que, por unha chea de circunstancias, marcaron as miñas preferencias musicais. Foi a primeira delas “I Can’t Stop Loving You” (“Non podo deixar de amarte”). Acórdome perfectamente do día en que de paseo pola rúa Real ferrolá, onde traballaba entón, vin nun escaparate o disco cuxa portada reproduzo aquí: “Ray Charles - Cancións americanas”. Entrar na tenda e mercalo foi todo un.

A segunda canción do terceto é “Unchained Melody” (“Melodía desencadeada”) dos Righteous Brothers. Neste caso non lembro onde merquei o disco; teño idea de que puido ser na rúa Real coruñesa, na tenda dun mozo que, coma min, practicaba o atletismo e por eso nos coñeciamos. Este disco non o conservo.


 A canción que completa o trío é “House of the Rising Sun” (A casa do sol nacente”), de The Animals. Esta, aínda que pertence á mesma época das dúas anteriores (mediados dos sesenta), coñecina máis tarde, a principios dos setenta. Por razóns de traballo atopábame daquela en Tarragona,  nunha oficina de apertura recente na que practicamente todo o persoal era xente nova, chea de bo rollo, compañeirismo e todo eso. Cando rematou o choio convidáronnos a un xantar en Torredembarra para celebralo, e ó remate, no tempo dos “chupitos”, algúns daqueles mozos iniciaron un recital de cancións, no cal chamoume a atención a intervención dunha moza guapiña que interpretou, acompañándose á guitarra, “Casa de el sol naixent”. Gustoume tanto a canción que o día seguinte fun buscala nunha tenda que se ocupou de mo pedir.

Indagando un pouco sobre estas tres cancións souben que á parte de as tres acadar o éxito en versións dos anos sesenta, foran compostas con anterioridade. "I Can't Stop Loving You" escribiuna o músico country Don Gibson, xustamente o sete de xuño de 1957. «Senteime a escribir unha balada de amor perdido -conta o autor- e despois de escribir unhas liñas, mirei para atrás e vin a liña “Non podo deixar de amarte”»     Á parte do que dixese o compositor, lin nalgún sitio, non me lembro agora onde, que o tema pertencía a unha pouco coñecida canción country dos anos vinte, non sei.

En canto a “Unchayned melody” seica a letra foi obra de Hy Zaret, con música de Alex North, para a película “Encadenado”, de 1955, onde a interpretou Todd Duncan, sendo proposta para o “Oscar” á mellor canción, que finalmente recibiría “Love Is a Many Splendored Thing”. Posteriormente, en 1964, os  Righteous Brothers fixeron a que para min é a mellor gravación do tema, que volvería ter un novo e maior éxito ó ser utilizada na película “Ghost”, en 1990.

“The House of the Rising Sun” non era un tema orixinal de The Animals, como se chegou a dicir, se ben foron eles quen a popularizaron e lle aumentaron a súa característica introdución de guitarra. A canción orixinal foi unha balada inglesa popularizada nos Estados Unidos. A primeira versión gravada do tema foi a de Texas Alexander en 1928, e despois, nos anos trinta, fixéronse novas gravacións, incluída unha de Gwin Foster e  Clarence Ashley, quen dicía que a aprendera do seu avó.

 E despois desto voume coa música a outra parte.