mércores, 14 de abril de 2021

UN PASEO POR TEMPOS DA INFANCIA

Por Pepe de Rocaforte


Non son supersticioso, como dicimos todos, pero que me citasen para poñer a vacuna (négome a escribir vacina) contra o COVID-19 o pasado martes, día trece, fixo que o meu cerebro se centrase con prevención nesa data que algúns consideran de mal agoiro, en lugar de se preocupar por cousas máis pracenteiras, como meditar algún posible tema para esta colaboración semanal.

Agora, felizmente superado o obstáculo (e non saben vostedes con canta alegría lle dou -por unha vez- un sobresaliente alto a un servizo posto en marcha pola Xunta de Galicia: todo funcionou á perfección e con rapidez. Moi ben!). Superado o escollo, dicía, e a falta de mellor cousa, ocorréuseme para hoxe dar un paseo lembrador polos tempos da miña infancia, a pesar de ser un tema xa tan manido, que calquera emborronador de páxinas non ousaría tocalo, excepto no caso de non ter outro asunto de que tratar, que é o que a min me sucede neste día.

E o que me veu á memoria foron aquelas vacunacións que nos poñían ós rapaces, referido principalmente á anti-variólica. A primeira vez que ma puxeron tivo que ser cando aínda era moi cativo, pois non me lembraría para nada dela se non fose polo fermoso rosetón que me quedou de por vida no brazo esquerdo. A segunda foi estando xa na escola pública, é dicir: entre os seis e os dez anos, qiizais máis preto dos seis que dos dez.

Esta viñéranola poñer á escola un médico veciño da mesma rúa en que eu vivía, home a quen viamos sempre só e que nos tiña un tanto intrigados ós  rapaces do barrio. Detrás da súa casa, no medio dunha horta grande, levantábase un pavillón, polo menos o dobre ou o triplo de grande que a casa, como unha especie de invernadoiro, todo do cristal. Naquela época xa non tiña ningún uso, pero oiramos dicir que con anterioridade utilizábao o médico como solario, ou cousa polo xeito, onde repousaban os enfermos por el tratados. Repito: eso nunha época que os rapaces do meu tempo non chegamos coñecer.

Dicíase que este señor practicaba a Ximnasia Sueca, e que ía facer exercicio físico en pelota picada polas carballeiras dos arredores do barrio, apolicando ás árbores e facendo o Tarzán nas súas polas. Con respecto a eso podo dicir que o teño visto pasear polas carballeiras (preto do noso barrio había tres: a de Xestoso, a de Louzao e a de Eirín. As de Louzao e Eirín aínda sobreviven, reducidas; a de Xestoso foi comida polas medras da vila) e por alí vino tamén pararse de vez en cando a facer suaves exercicios ximnásticos; aínda que nunca o vin quitar a roupa para eso. Pero xa sabemos como é a xente cando se pon a lle inventar conductas a calquera veciño que lle parece distinto.

O médico tiña, se non me engano, seis fillos, dous homes e catro mulleres, todos eles maiores ca min e cos que eu non tiven relación. Tamén se non estou enganado, non debía contar con ningunha caste de pacientes. É dicir: eu non sabía exactamente de que medios podía dispor para vivir e manter a muller e a prole.


Outra cousa que daquela oín falar del é que era “Figueroísta”, o cal tampouco entendía que quería dicir, pero pouco e pouco fun sabendo que os figueroístas eran os descendentes de Manuel Ventura Figueroa, natural de Santiago, e da súa familia.

Este señor, crego de orixe humilde, chegou ser home de confianza do rei Carlos III (esto descubróo hoxe na wikipedia). Foi Patriarca das Indias Occidentais, arcebispo de Laodicea, en Turquía, Gobernador do Consello de Castilla e da Cámara de Castilla, que seica viña ser algo así coma primeiro ministro, o cal nos permite darnos unha idea da moita fina pastizara que debeu amasar ó longo da súa vida.

Desa fortuna acumulada dispuxo no testamento poñer catro quintas partes para axudar ós seus familiares, para o cal mandou crear unha fundación cuxo patrimonio se utilizaría principalmente para dar dote ás mozas que casaban ou ingresaban nun convento e para pagar os estudios daqueles seus familiares futuros carentes de medios económicos para cursar unha carreira. A fundación, aínda activa hoxe en día, funciona na actualidade baixo a supervisión da Xunta de Galicia.

En Santiago, no medio da escalinata que baixa da pérgola-miradoiro ó campus universitario, no paseo da Ferradura, hai unha estatua en memoria deste prócer, da cal acompaño unha fotografía para que se fagan idea do seu aspecto imponente. E moi pouco máis podería acompañar, non sendo o que calquera atopará, como atopei eu dando unha voltiña por Google.

Así que por hoxe non os canso máis. Que a vacuna contra o COVID-19 lles funcione a vostedes, e tamén a min, como é debido, e que axiña podamos contar con suficiente liberdade para andar a brincos coma canciños novos polas rúas e parques das nosas cidades.

É o meu desexo prioritario.

 

 

A porca da Enciñeira

       

Por Xacobe Abel Fernández  García



A miña familia materna provén da parroquia de Enciñeira, un conxunto de núcleos de poboación que inclúen Aldea, Vacariza, o Meiral, Sesmil e a propia Enciñeira. Situada na cima dun monte, contan que desa fraga saíu a madeira coa que se creou Montefurado, e que en Sesmil apostáronse os “seis mil” soldados que conformaban a lexión encargada de tal traballo. Con tan milenario pasado, non é de estrañar que persistan nesa zona nomes claramente romanos e latinos como o do meu bisavó Teodosio, nome da Roma Imperial onde os haxa, ou o de seu irmán Adriano. Pero tampouco debemos esaxerar xa que ningún dos seus outros irmáns foi chamado Trajano.

Os ecos romanos non deben confundirnos e facernos pensar en aristócratas. Todo o contrario. Tratábase de xente labrega que tiña na comida a súa maior preocupación e  coñecía o significado literal da palabra fame. A miña avoa Alejandrina emprega un ton a medio camiño entre o pesar e o alivio para falar de cando lles permitiron “romper o monte”. O centeo que alí se plantou permitiu que a fame amainara, pero son incapaz de imaxinar o esforzo e a dor que pode implicar coller un terreo no que nunca se plantou e traballalo ata facer posible a labranza. “Naquela época, ata nos couceiros se labraba”, di ela.

O ben máis prezado naquelas coordenadas xeográficas e históricas non podía ser outro que os porcos. Daban comida para a familia, pero o produto que del sacaban era tamén a fonte ingresos.

A protagonista desta historia é unha porca. O seu destino era quedar empreñada para producir descendencia que mantivera o ciclo. Para tal tarefa, levárona “á ganancia”, é dicir, a poñela co macho para quedar empreñada, e camiñou dende Enciñeira a Seadur, outro pobo que estaba “preto”. Poño “preto” entre comiñas porque 6 km de ida e 6 km de volta parécenme excesivos para facer un recado, pero non había outro medio de transporte que non fose ir andando, se engadimos que na ida iba a porca como quen saca a pasear ao can, a imaxe tórnase tan estraña para min como habitual debía ser para eles.

Unha vez en Seadur, só quedaba poñela no cortello co macho e deixar uns días para ir recollela presupoñendo que fixeran o seu traballo e a porca trouxera dentro de si a ganancia prometida, e pola que o dono do macho ben cobraba. Mais os plans da porca eran outros. Non sabemos se era que non lle gustaba o macho, se non estaba cómoda no cortello ou se botaba en falta o seu fogar pero, e non lle preguntes á miña avoa como ocorreu porque non cho podería responder, a porca escapou.

Naqueles tempos, as aldeas non tiñan luz eléctrica, e o monte menos. A miña avoa fica perplexa intentando adiviñar como demo desandou aquela porca a absoluta escuridade que implicaba a noite, e percorreu os mesmos 6 km que fixera aquela mañá, con luz e co seu dono de acompañante. Había consenso en que dito logro sería unha proeza para un ser humano, canto máis para unha porca.

Cando chegou a porca a Enciñeira, as rúas non estaban baleiras. Os sábados, os mozos tiñan costume de atoparse pola noite e ir cantando polas rúas para se divertir. Cando os mozos viron unha porca fuxida, correron detrás dela para que tan prezado animal non se perdese. A porca, asustada pola multitude que se lle achegaba saíu atemorizada en dirección contraria, precisamente cara a entrada do pobo, onde están a igrexa e o cemiterio a onde foi resgardarse dos seus perseguidores. Sentíndose atrapada, a porca gruñiu con todas as súas forzas para espantar aos mozos. Os ecos e as reverberacións dos gruñidos da porca na noite pechada adquiriron un son espectral, convencendo á recua de mozos de que foran enganados polo demo para achegarse ao cemiterio, e que eran as ánimas as que alí estaban manifestándose, dispostas a facerlle mal a aqueles bos cristiáns que se achegaran a aquel sitio. Creo que tanto medo levaron como aquel que produciran momentos antes.

Percorrido da porca

Pola mañá, miña avoa escoitou rascar na porta, como rasca un can que quere entrar na casa. Era a porca que deixaran o día anterior para a ganancia. Seguramente esgotada polas aventuras e emocións da noite previa.

 

luns, 12 de abril de 2021

FACENDO O CAMIÑO (11)

DE SANTO DOMINGO DE LA CALZADA A BELORADO

Por Pepe de Rocaforte

 


28 de maio – A pouco de saírmos de Santo Domingo camiño de Belorado, unha vez pasado Grañón despedirémonos da Rioja, que a min me soa algo familiar porque desta localidade é Josefina, unha rapaza que coñecemos este mesmo ano en Canarias e que,  cando lle falei do noso proxecto, me dixera: “se pasades por Grañón, visitade ós meus pais e dicídelle que ides da miña parte”; pero non é cousa de nos poñer a berrar ás sete da mañá polas rúas da vila, a esta hora totalmente en silencio: “a ver: ¿onde viven os pais de Josefina, unha moza profesora nun instituto de Gran Canaria”?.

Porque (outra vez os camiñantes franceses nos fixeron madrugar) aínda non son as sete cando pasamos por Grañón, todo de portas cerradas como era de supoñer.  Por certo: hoxe tiven un pequeno cruce de palabras cun franchute con certo aspecto de tenorio, sempre a rondar as mozas coas súas galanterías gabachas. Estaba o fulano, ás cinco e pico da mañá, a latricar nun tono de voz bastante elevado no medio dun grupiño que tomaba café no comedor e como eu lle pedise respecto para os que aínda durmían no cuarto do lado, largoume un despectivo “pois peche vostede a porta”. Estes tipos, como o camiño se chama “francés”, pensan que son os seus amos e hai que ver como pola noitiña se poñen se alguén dá unha voz máis alta que outra, porque eles precisan durmir, antes aínda de que o o vaian facer as galiñas.

Postos a andar a etapa faise fea, con moito tramo pola beira da estrada, descontado algún desvío, como o que facemos para visitar Viloria de Rioja, unha aldea pequena, berce de Santo Domingo de la Calzada, o santo patrón dos enxeñeiros de camiños, canais e portos, con pouco que ver e tamén con todas as portas pechadas.

Para rematar o día, en Belorado imos dar a un albergue parroquial do máis cutre que un se pode botar á cara. O único dato positivo que lle atopamos son as dúas hospitaleiras, unha suíza e unha escocesa, verdadeiramente cheas de atención e amabilidade. Por contraste fannos lembrar aliviados ó famoso matrimonio belga de Los Arcos ó que aínda lle seguimos dando voltas na cabeza.


En Belorado é día de mercado e aproveitamos para comprar unhas cereixas tentadoras á vista nun posto da praza. A froita ten tanta aceptación que precisamos coller número como na pescadería do supermercado. Entre tanto non nos chega a vez sentámonos á sombra, xunto con Fernando e Luís, nos chanzos de diante da igrexa falando da dura vida dos que andan de feira en feira cos seus tenderetes. Fernando concede que non é cousa boa, non, pero segundo el todos estes feirantes son uns verdadeiros delincuentes, sábeo ben. Discutimos sobre o asunto e entón cóntanos que durante unha temporada tamén el andou cun tenderete de feira en feira. Fernando está xubilado, e xa o estaba cando fixo a súa experiencia de moinante. Naquel tempo un xenro seu quedou sen traballo e mentres non lle aparecía outra cousa dedicouse a vender zapatos que lle poñían a bo prezo nalgunhas fábricas da zona de Alicante, pola súa terra.

Pero –conta Fernando– o mozo era un desastre. Cando volvía de cada feira sempre lle quedara atrás algunha cousa esquecida, que se uns ferros do tenderete, que se unhas táboas, que se esto, que se o outro, e daquela, para axudalo, o sogro decidiu ir con el polo mundo adiante, a vender. Ademais así podían alternarse a atender o negocio, cousa matadora, porque nada máis empezar a abrir o día xa tiñan que estar apurando para coller sitio na vila correspondente, alí ter que telas tesas cos outros vendedores, porque se te deixabas un pouco, pisábante. E logo botar toda a mañá ó pé do cañón, moitas veces sen facer unha puta peseta. En fin, menos mal que o xenro volveu atopar outro choio, porque se non a cousa podería rematar moi mal. “Agora aproveitamos o toldo e os ferros do tenderete para cando imos á praia. Alí montamos todo e estamos á sombra tan ricamente”.

Mentres seguimos á espera de que nos atenda a vendedora de cereixas, vemos cruzar a praza unha alemá con quen nos vimos atopando en todos os albergues onde paramos. Esta muller, segundo nos contou unha moza valenciana con quen cadramos nestas últimas etapas, ten unha cara máis dura que o cemento. Ó parecer vén en coche, déixao por aí un pouco afastado e logo bótase a andar para coller praza no albergue, coma se viñese a pé. O comentario fainos decatar de que efectivamente sempre a vemos de primeira en cada sitio a onde chegamos e nalgún lugar, como en Estella, a onde chegaramos Benito, Pepe, Conchi e mais eu a fume de carozo un día que lle meteramos marcha a base de fino, xa ela estaba alí duchándose tan ricamente, a primeira de todos. Hoxe tamén se nos fai sospeitoso que veña de máis abaixo de onde está o albergue, pola parte da estrada en dirección saída, o que xa case nos confirma na certeza de que vén en coche, ben propio, ben facendo dedo.

A vila de Belorado está máis ou menos a tono co albergue parroquial, vai unha calor que tira a un de costas, e a xente non parece ver con moita simpatía ós camiñantes, ou tal vez só coincidise de ser así aqueles con quen eu falei. Xantamos nun restaurante á beira da estrada, con aire acondicionado, menos mal, e pola tarde, despois da sesta, aproveitamos para baixar ó río a ver se nos refrescabamos un pouco. Dixéronnos que Jaime, a súa muller Nerea e as tres catalás xa marcharan a se bañar había un pouqueniño, pero non os localizamos. Nun coiñal descalzámonos e metemos os pés na auga para refrescar, máis non nos valeu moito, primeiro porque non había fondo abondo para un bo baño, e segundo porque estaba a auga tan fría que para os pés aínda menos mal, pero para meterse de corpo enteiro xa compría ser valente. De calquera modo aquela corrente, clara e fresquísima, reconfortaba un pouco, aínda que só fosen os pés.


Xa case con noite regresamos ó albergue pegado á igrexa. O local, anteriormente teatro parroquial, atópase baixo o anaco de lenzo sobrevivente do que foi castelo, moi iluminado, aínda que a claridade de hoxe parece máis obra da natureza que da man do home. Na planta baixa o francés con quen cruzara unhas palabras a propósito da súa cháchara en tono de voz elevado na alborada de Santo Domingo de la Calzada, está agora tratando de lle ensinar unha canción en francés a unha mozallona loira da que máis adiante saberemos que é californiana, filla de pais europeos, seica polacos. O francés, alto, delgado, cunha barbicha moi coidada, dáme a impresión de se considerar un fulano cun encanto irresistible para as mulleres. Mirámonos, pero non nos saudamos.

Durmimos no primeiro piso, nun cuarto que non terá nin dez metros cadrados e no cal hai oito liteiras. A sensación que produce é de afogo. Faime gracia unha francesa que pon un lindo pixama para durmir. Oh, la, la, la elegance. A pesar de termos aberto o único fachinelo do cuarto, vai unha calor,  que me impide conciliar o sono. Arredor meu hai todo un concerto de ronquidos, mesmo Benito, sempre empeñado en dicir que el non ronca, polo menos hoxe faino con entusiasmo. Ata a francesa do pixama lanza o seu sonoro aserrar. As únicas que non roncan son dúas rapazas neozelandesas que, acompañadas por un surafricano, noivo dunha delas, veñen coincidindo con nós desde Puente La Reina. Son un trío gracioso, a primeira hora da mañá sempre se poñen a facer uns exercicios de estiramento antes de se botar a andar, lían logo uns petas e unha vez fumados xa están en condicións para o camiño. Esta tarde quixeron facer unhas fotos con nós diante da igrexa, supoño que non nolas mandarán despois. Case non podemos falar con eles, porque a única que á parte do inglés chapurrea algo doutro idioma é Rosana, a noiva do surafricano, que lle dá un pouco ó italiano e por aí podémonos entender algo máis. Tal vez teña ela ascendencia italiana, faimo pensar o nome e o cabelo, moreno, mentres a súa curmá é loira. Cóntanos que ela e o seu mozo se coñeceron en Londres, de onde veñen agora. A  curmá chegou directamente de Nova Zelanda para se unir a eles.

(Etapa 12)