sábado, 16 de outubro de 2021

O idioma da ciencia

Preguntabámonos se hai idiomas máis dados ca outros para expresar as ciencias ou as letras, se a dozura deste é boa para a poesía e a aspereza doutro só serve para as matemáticas. Xulio opina que ningún idioma ten esas carencias e todos valen para todo, pero son os usuarios quen limitan a uns ou outros a determinados temas.

Sempre se falou do meloso que é o galego para a expresión literaria e do pouco que se presta para facer descricións tecnolóxicas, o que me fai lembrar como aló polos primeiros anos da década dos oitenta do pasado século, para escribir unha sección titulada “Ciencia, técnica e trebellos”, presentábaseme o problema de usar un vocabulario galego con uns temas que só se divulgaban en inglés e algo en castelán. Naqueles artigos pretendía dar a coñecer o funcionamento e a tecnoloxía das cociñas de indución, dos micro-ondas, os vídeos, as cámaras dixitais, as pantallas planas e tantos outros elementos que daquela aínda estaban no laboratorio, e agora, ó relelos, podo comprender a grande dificultade a que me enfrontaba, cando os mesmos dicionarios que usábamos non contemplaban palabras tan simples como cinta illante ou interruptor. Non era problema do idioma, senón da falta de uso.


Pouco a pouco todo se remedia. Na prensa de principios do século XX abundaban os “sportman” que hoxe son, para que todos nos entendamos, “deportistas”.

Se a divulgación da ciencia foi sempre un problema no noso entorno, en galego multiplícase por mor desa falta dun vocabulario, tantas veces adulterado con palabras foráneas. A Real Academia Galega (RAG) publicou hai uns meses unha relación das constelacións en colaboración coa agrupación astronómica Io. É un paso importante, pero aínda non está completo por carecer de moita da terminoloxía popular dalgunhas delas.

A universidade de Compostela xunto coa RAG, tratando de poñer remedio a esta carencia secular, está realizando unha serie de vídeos protagonizados por profesionais de distintas materias, baixo o epígrafe Novas voces para a lingua, e nun deles, a psiquiatra Iria Veiga fala co xenetista Carracedo confesándolle que se entende mellor cos doentes cando lle falan en galego. E é que ás veces, sobre todo ós médicos, non se decatan de que deberían ser eles quen soubesen de que se queixa un paciente cando di que lle doen os cadrís, que ten un trancazo ou que escordou un pé, e pola contra ha de ser o paciente quen debe entender de que lle falan cando lle din que ten unha atresia ou unha luxación.

As ciencias en xeral sempre tiveron un marcado déficit comunicativo en galego e seguen téndoo, porque a pesar de tantos profesionais que se esforzan por comunicar no noso idioma, estes son como unha illa rodeada de quenllas.

Certo que xa non estamos naqueles anos oitenta en que a tradución dunha palabra sempre nos deixaba dúbidas sobre a súa exactitude, agora xa hai libros de texto e incluso unha revista, de edición aperiódica e en círculos moi restrinxidos, pero xa podemos comprobar que o galego tampouco é un idioma mutilado, para uso exclusivo de literatos e vellos dedicados ó sector primario. A pesar de que se te metes no medio dun grupo de mozos, sinálante co dedo se dis correo electrónico na vez de “imeil” (escrito eMail) ou lixo na vez “espán” (escrito spam). 

Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 


mércores, 13 de outubro de 2021

OS VERAOS DO OUTONO

Por Pepe de Rocaforte


 

Xa metidos no outono, non se me ocorre mellor ocupación no día de hoxe que a de poñerme a ler uns ensaios de Albert Camus, reunidos no pequeno libro titulado “L’été”, “O verao”.

O mesmo que este meu Premio Nobel predilecto, mentres leo déixome levar polo desexo de prolongar, como el, entre a ironía e o lirismo, unhas sensacións pracenteiras que nunca chegaron a ese punto de realidade con que soñabamos cando asociabamos á estación estival as ideas de ocio, mocidade, sol e amores eternos de escasa duración (o da escasa duración sería un coñecemento posterior).

No texto titulado “As amendoeiras” di Camus: «Temos que facer que a xustiza sexa imaxinable nun mundo tan evidentemente inxusto», como complemento deste outro: «Cando vivía en Arxel esperaba sempre pacientemente durante o inverno, porque sabía que nunha noite, nunha soa noite fría de febreiro, as amendoeiras cubriríanse de flores brancas e despois marabillábame ó ver como esa neve fráxil resistía todas as chuvias e o vento do mar».

En “Retorno a Tipasa”, escribe: «A mediodía (...) miraba o mar, que a esa hora axitábase apenas cun movemento fatigado, e calmaba esa dobre sede (...) [de] amar e admirar. En non ser amado só hai mala sorte; en non amar hai desgracia».

Mentres lía, non sei ben por que, víñame á memoria a nai do escritor, aquela española, traballadora da limpeza, pobre e analfabeta, levada ó norte de África polos ventos da vida, unha muller por quen Camus sentía verdadeira veneración, en certo modo semellante á que sentía polo señor Louis Germain, o seu mestre de ensino primario, a quen cando recibiu o Premio Nobel escribiu unha carta (disque a única que enviou cando foi premiado) na que lle dicía:  «Recibín un honor demasiado grande, que non busquei nin pedín. Pero cando souben a noticia pensei en miña nai e en vostede. Sen vostede, sen a man afectuosa que lle ofreceu ó neno pobre que eu era, sen o seu ensino, non tería sucedido nada desto. Non lle dou demasiada importancia a un honor deste tipo. Pero concédeme polo menos a oportunidade de lle dicir o que vostede foi e segue sendo para min, e de lle corroborar que os seus esforzos, o seu traballo e o corazón xeneroso que vostede puxo nel, continúan sempre vivos nun dos seus pequenos alumnos, que, a pesar dos anos, non deixou de ser un alumno agradecido».

 E neste momento vénme á memoria o nome de María Casares, a súa compañeira durante tanto tempo, nacida na Coruña, exiliada en Francia en 1936, ós catorce anos. María non volveu nunca máis á Coruña. Dicía conservar uns recordos tan felices da súa infancia e adolescencia na cidade natal, que non se atrevía a volver a ela por medo a atopar alí a confirmación de que aquel tempo idealizado na súa memoria, se existira, estaba totalmente destruído e morto.

Sobre a adolescencia de María teño feito algunhas pésimas consideracións psiquiátrico-pataqueiras de afeccionado barato, nas cales se me ocorreu asociar o seu amor polo pai coa relación da súa época xuvenil co amante da súa nai,  unha historia na que quen queira profundar pódeo facer lendo “Residente privilexiada”, a súa autobiografía, publicada en 1980, cuxa lectura aproveito para recomendar. Como tamén recomendo, aínda que non o lin, o libro “Albert Camus, María Casares. Correspondencia inédita (1944-1959)”, publicada por Catherine Camus, filla do Premio Nobel francés.

Non sei se María Casares, antes de escribir as súas memorias, lería o libro de Max Aub, “A galiña cega”. Aub, quen me veu agora á cabeza ó falar da filla de Santiago Casares Quiroga, chega a España desde o exilio en 1969 ( non “volve”, “vén”, recalcará máis dunha vez), e descubre que un exiliado non é de ningures, non ten unha patria da cal poida dicir que “é a súa”. Nacido francés, nunha familia xudía, de pai xermano-polaco e nai francesa de ascendencia saxona, en 1914, no inicio da primeira guerra mundial, o seu pai, en viaxe de negocios por España, é declarado polo goberno francés “persoa non grata” a causa da súa orixe alemá e prohíbeselle o regreso a Francia. Por esta causa viaxa a familia a reunirse con el en España.


Así, con once anos, chega Max Aub a Valencia e alí convértese en valenciano (“un é de onde fixo o bacharelato”, tamén repetirá a miúdo. A nacionalidade non adquirida por nacemento, senón por vontade propia, é máis forte e poderosa). Despois da guerra de 1936-1939, chega exiliado a Francia, onde será recluído no campo de internamento de Vernet, para logo ser deportado a Alxeria en 1941, de onde fuxirá, e logo de tres meses de parada forzosa en Marrocos, emigrará a México, nación na cal fixaría a súa residencia definitiva.

Despois da viaxe de 1969 a España, Max Aub publica, en 1971, “A galiña cega”, da cal María Casares, se a leu, tomaría boa nota en canto a unha posible decisión pola súa parte de regresar á Coruña natal.

Pero, como me ven sucedendo con frecuencia ultimamente, vexo que aquí empezaría “outro fío” e polo tanto aí queda para unha nova ocasión, se algunha vez se presenta.

 

martes, 12 de outubro de 2021

FACENDO O CAMIÑO (e 29)

 


DE ARCA A COMPOSTELA

Por Pepe de Rocaforte




Dia 14 de xuño – Pola mañá emprendemos a marcha por uns camiños rodeados de arboredo, ata certo punto sorprendentes pola súa paz e a súa fermosura nesta Galicia empeñada en auto-destruírse. Chámanos a atención unha moza loira e fibrosa, de gafiñas, cargada cunha sorprendente mochila e cun coitelo de monte á cintura, que nos fai lembrar outra (¿ou tal vez é a mesma?) con quen xa cadraramos en San Juan de Ortega, tamén musculosa e robusta, tamén loira, tamén cun coitelo á cintura. Saberemos logo o seu nome, Ute, a quen pola súa fortaleza parece non lle sentar ben que lle adiantemos cando vai nun instante de relaxación, de conversa con outros dous nórdicos (ela é danesa, tamén o saberemos despois), un deles novo aínda, o outro máis vello, que viñan a toda marcha ata dar con ela.

Digo que non parece sentarlle ben o adiantamento porque chegados a unha pronunciada costa arriba empeza a meter caña e pásanos coma unha exhalación, se ben un par de quilómetros máis adiante volverémola alcanzar –a súa marcha anterior non era para soster moito tempo por moi forte que un sexa, sobre todo coa enorme mochila que ela carga ás costas–. Preto xa do aeroporto de Lavacolla Ute e os seus dous compañeiros paran a botar unha mexada entre os toxos e deixámolos de novo atrás.

O ceu empézase a encapotar e o camiño faise máis feo. Pasamos pola beira da cabeceira do aeroporto e baixamos a Lavacolla, onde nos compre gañar unha volta un pouco estraña para nos afastar da estrada e iniciar unha forte subida cara a Vilamaior. O día resolveuse nunha chuvia fina e unha brétema tristeira que nos envolve e fai máis gris o camiño.

Pasamos pola desolada proximidade das instalacións da TVG primeiro e da TVE despois, unha exhibición de ultra-feísmo sen atenuantes, para chegarmos ó Monte do Gozo, que hoxe deberíase chamar máis ben Monte da Tristeza e da Desolación polo panorama deprimente desde alí ofrecido ós nosos pés. E neste día e a estas horas aínda menos mal, medio velado pola néboa, porque coa paisaxe despexada xa non sei que cualificativos se lle deberían adxudicar a esta panorámica.

Na baixada cara á autoestrada pásannos diante os dous tipos que viñeran acompañando á loira Ute, a muller forte. Van escopetados, ó trote lixeiro, porque a marcha rápida xa lle debe parecer lenta para a súa impaciencia. Ó chegarmos ó barrio de San Lázaro paramos a tomar o café matinal. Non para de orballar. Compostela recíbenos coa súa vestimenta máis tradicional. 

Na Porta do Camiño volvémonos atopar con Ute, a forte, que nos debeu adiantar mentres tomabamos café. Acompáñanos para chegar á catedral sen que nos poidamos entender case para nada. O único medio de comunicación entre nós é a linguaxe dos signos, un tanto restrinxida. Na Praza da Quintana, onde tratamos de lle explicar que a fachada máis “vistosa” da catedral é a do Obradoiro, ela empeza a remexer entre o impermeable e cando pensamos que vai sacar un plano para pedir explicacións sobre el, aparécelle na man unha máquina de fotos: quere que a retratemos co fondo pétreo da Porta Santa. Nesto aparecen o par de trotadores que viramos baixar flechados alá atrás e xa se entende mellor con eles.

Na oficina de atención ó peregrino atopámonos con Elio e Imanol con quen, antes de nos despedir quen sabe se para sempre, imos facer unha foto na Praza do Obradoiro. Non para de orballar, Imanol continúa preocupado polo billete de avión e Elio entusiasmado co orballo. Na misa do peregrino afastarémonos definitivamente deles, non sen antes intercambiarmos enderezos, números de teléfono e promesas de lembranza duradeira que con Elio aínda se han prolongar por un tempo.

En Santiago pasaremos un día máis para á mañá seguinte esperar a chegada doutros compañeiros rezagados e así verémonos con algúns franceses dos menos antipáticos, entre eles o finiño de pantalón branco, para quen aínda non rematou a peregrinación, pois pensa seguir tres etapas máis, ata Fisterra. Tamén nos reencontramos con Carlos e Juan, os sevillanos, empeñados en irmos xantar xuntos, con Jesús, un rapaz de Burgos que vén un pouco amolado porque no penúltimo albergue mangáronlle o móbil e o cargador mentres tiña a recargar a batería; co alemán simpático e deportista que subira polo tramo máis duro entre Vilafranca e o Cebreiro, e con outro paisano seu que só falaba alemán e a quen non me decataba de ter visto antes no camiño.

En fin, todos xuntos imos facer fotos no Obradoiro. Logo levamos a Juan e Carlos no coche que se encargou de nos traer a miña filla maior, que vive en Santiago, para que collan sitio no albergue do Monte do Gozo esta noite. Alí encontrámonos con Benito e Pepe, que pasarán aquí un día de reposición de forzas para mañán lle dar o debido remate á peregrinación.

Baixamos de novo á cidade para xantar nun restaurante do cal seica Juan quedara moi satisfeito cando a súa peregrinación anterior. Durante a comida, con Jesús o burgalés e os alemáns que fan alardes de humor (o deportista, porque o outro permanece case mudo todo o tempo), practicamos o ritual do intercambio de enderezos, a ver se nos volvemos ver pronto. O alemán deportista cóntanos que viviu dous anos en España e por eso fala o castelán con tanta soltura. Ten dúas fillas que, segundo as súas esperanzas, axiña o farán avó para regresar ó camiño cos netos. E... remate da historia. Acabou o xantar e finalizou a peregrinación. ¿Quen sabe? Ó mellor outro ano volvémonos ver por aí, no camiño ou onde lle cadre. O importante é andar.

.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.