Identidades no santoral

A historia é un compendio de ansias e emocións, nas que as distintas relixións xogan un importante papel, tanto así que é moi recomendábel que nas viaxes se visiten os templos de cada lugar, porque sabendo a quen se lle reza sabemos o que temen.  

 

Debuxo de Xosé Manuel Broz Rei, cedido por Ramón Torreiro González

Moitas igrexas galegas son monotemáticas, quero dicir que todas as súas imaxes están dedicadas a un asunto en concreto, xa sexa relacionadas co mar, co gando ou coa nacenza e crianza de nenos e nenas. Outras veces, como no retablo pétreo na capela da Magdalena, da Arzúa, o tema é a peregrinación, onde se representa o Apóstolo coa cabaza, guieiro do Camiño de Santiago, santo André coa cruz en aspa, o outro apóstolo con santuario galego a onde vai de morto quen non foi de vivo, san Miguel coa balanza para pesar as obras dos finados ó final da súa andanza vital, san Francisco, que tamén peregrinou a Compostela, co seu libro da regra, e unha figura que está núa, de pé, contorsionada e coa marca de feridas no seu corpo, unha imaxe coa que se acostuma a representar a san Sebastián, amarrado a unha árbore e asetado, quen, por mor desas feridas que poden lembrar as bochas da peste, foi o protector contra tan temida enfermidade, como aínda se lembra e festexa en Castro Caldelas, ata que, xa no século XV, empezou a sacarlle o posto san Roque, sobre todo en vilas con tráfico marítimo, como Viveiro, Vilagarcía ou Betanzos, por exemplo.

E nesta capela da Madalena, en pleno camiño de Santiago, ten moita razón de ser un santo protector contra as enfermidades que por mor das malas condicións hixiénicas podían afectar ós peregrinos daquel tempo.

Sen embargo as imaxes do santoral, a quen recoñecemos polos seus atributos e non polos trazos da cara, non sempre son tan claras. Sabemos quen é santo Antón polo porquiño e a san Lourenzo identificámolo pola grella na que foi asado, o cal non significa que a devoción popular non lle atribúa a algún santo ou santa unha personalidade diferente. Pódese confundir a san Francisco con santo Antonio de Padua ou Lisboa, pero sabemos quen é quen porque este ten ó neno sobre o libro e aquel as mans danadas polos estigmas da paixón.

Percorrendo o país encontrámonos con varios casos sorprendentes, nisto do troco de identidades relacionadas co santoral, como nunha igrexiña rural preto de Monforte, onde unhas señoras me aseguraron que, contra a dor das moas, rezábanlle á imaxe de santa Apolonia que alguén atopara uns anos atrás tirada nun vertedoiro de lixo, pero cando ma mostraron puiden comprobar que nada tiña que ver coa santa a quen é norma representar cunhas tenaces suxeitando unha moa, senón que era san Xoán Evanxelista co libro dos evanxeos baixo o brazo, a cara imberbe por ser o discípulo máis novo (aínda que as haxiografías din que morreu con máis de noventa anos) e a man suxeitando a queixada, tal e como se representaba a melancolía durante o Gótico ó pé da cruz, pose esta pola que a devoción popular lle trocou o nome e, segundo me contaron, ata un dentista de Vigo lle sacou unha foto para poñela ben enmarcada na súa consulta. Claro que, se o párroco dá por boa esta advocación, ¿quen son eu, simple leigo descrido, para contradicilo?

Máis curiosa é a entrada que na Wikipedia poñen para representar a san Paio, ese mociño de Tui despezado por non ceder ós caprichos de Abderramán III, e a quen sempre se representa co coitelo cortándolle o pescozo ou en escenas onde uns carniceiros armados de espadas e cimitarras o desmembran. Pero nesa entrada da enciclopedia electrónica ilustran o seu martirio con uns verdugos arrincándolle os peitos con unhas tenaces, un cadro do imaxineiro Juan Soreda (morto en 1537), que, supoño eu, cando llo encargaron, seguramente agoniado polas présas de quen llo encargou, acondicionou algún que xa tiña empezado para cumprir co encargo en tempo e forma. O malo é que, se non che din a quen representa, todo nos leva a pensar no martirio de santa Águeda, avogosa contra as dores de peito, o cancro e a mastite, a quen si lle arrincaron as tetas cunhas tenaces. De feito, a figura, por non ter nin ten uns atributos masculinos claros.

Á fin estatuas e imaxes só son iconas a quen dirixirse para que non pareza que o orante fala para as paredes.

Francisco Ant. Vidal

Ostras en escabeche.

  

A primeira vez que souben das ostras en escabeche foi lendo unha receita de Picadillo, onde contaba que todos os nadais, un crego de Rianxo mandáballe a seu pai un barriliño delas xunto con outras delicatessen, e a curiosidade levoume reproducir esa receita seguindo ó pé da letra as súas indicacións. Logo contaríanme que, ese delicioso manxar que agora só o poñen en moi poucos restaurantes, xa se elaboraba en Boiro nos séculos XVI e XVII, dende onde se mandaba en barriliños de madeira para a Casa Real, para que celebrasen a Pascua sen necesidade de pagar a bula imposta pola Igrexa por comer carne.

Sen embargo, co paso dos anos, o que se popularizou foi tomalas de xeito minimalista, en cru, sobre unha cama de xeo e irrigadas con un bo chorro de limón, algo que o mesmo Picadillo defende nalgún apartado, onde di que todo o que sexa darlle ás ostras outro condimento que non sexa o limón espremido é botalas a perder. Seguramente, ese día, saíulle mal o adobo, mais, perdóeme o experto gastrónomo, pero non estou de acordo, pois tendo en conta que a gastronomía evolucionou a través dos séculos, para facela máis saborosa e dixestiva, todo se pode engalanar con un bo aditivo.

Á fin, antes de que se fixesen famosas entre os romanos, que incluso as edulcoraban con ese mollo seu chamado garum, xa aparecen nos concheiros dos primitivos moradores de Neixón e o Achadizo (sen restos de prebe, claro), talvez consumidas dende moito antes que Décimo Xunio Bruto, tras cruzar o Limia e chegar á parte máis occidental de Galiza, se asustase de ver bailar o sol sobre o Atlántico, o cal indica que, se á tradición nos referimos, as ostras xa eran prato típico na Barbanza antes de que se popularizara o cocido e a empanada.

Mais se temos en conta que a cociña, igual que os estilos artísticos sempre evolucionou para mellor, adaptándose ós tempos e ós gustos, e que nós somos máis do simbólico románico e do elaborado barroco, con elas tamén aprendemos a transmitir sensacións, cando, a través de xeracións, se foron modelando os gustos dos diferentes padais.

Non sei como serían exactamente os escabeches que os boirenses lles mandaban ós Austrias, porque, ó longo do tempo, tamén este foi incluíndo elementos que nun principio non se atopaban na terra, pero podo imaxinarme a aquelas señoras preparando as ostras, grandes e suculentas, dándolle unha fritura na tixola onde, á falta de aceite usarían unha noz de unto, antes de botarlle por encima o prebe que, invariabelmente, con sabor a touciño, se faría con viño e vinagre da terra, do que xa daquela se daba pola banda de Cespón, uns dentes de allo cultivado nas veigas boirenses, loureiro do que medra preto da ribeira, nalgún arredor ventado polo nordés e, moi raramente, incorporarían a pementa que, naquel tempo, era o ouro das Indias.

Tamén creo que, como a tradición se transmite xeración tras xeración e os modos e costumes non morren coa cociñeira que os creou, aquel cura amigo de don Luciano Puga, seguramente tiña parentela en Boiro, el ou a súa sobriña, criada ou ama, quen recollera aquela secular maneira de preparar e conservar as ostras, polas que tanto devecían os Puga e Parga no seu pazo de Anzobre.

O certo é que receitas para preparalas non faltan, o mesmo Picadillo deixou no seu famoso libro a do que el chama “Pastelón de ostras” unha especie de empanada de follado.

E Digo eu que, por aquilo de reivindicar a tradición e ó mesmo tempo facer unha chamada ós exquisitos padais que as queiran degustar, en Boiro, terra de bateeiros, ben podemos cultivalas e recuperalas, así, en escabeche, como prato emblemático do concello, sen desprezar todas as outras formas de gorentalas.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado no especial da festas de Boiro 2026 de La Voz de Galicia). 

Atención médica

    

A semana pasada, a señora Sen-Consolo (nome ficticio), en idade provecta e dependente de quen a atenda, tiña cita para unha proba médica no hospital de Santiago, a case sesenta quilómetros da súa casa, para a que debía ir en xaxún, e cando chegou dixéronlle que o médico estaba en folga e non a podía atender. Que xa a chamarían para darlle unha nova cita.  

Todos temos dereito á folga, vistamos de funda azul ou con bata branca, pero imaxínome o cabreo que colleu o fillo, quen tivo que faltar ó traballo e facer o día anterior unhas horas extras que non lle van pagar, para que a súa ausencia non repercuta nos compañeiros. Un simple SMS avisando podía evitar tanto despropósito.  

Outra señora, chamémoslle Sen-Esperanza (tamén de nome ficticio), está pendente dunha operación, para o que antes ten que facer un TAC, pero por mor da folga, do peche de camas en época estival (como se por ser verán a xente non enfermase) e outros inconvenientes que alongan as xa de por si longas listas de espera, aínda non a citaron, e mentres tanto está de baixa, agravando a doenza e pasando días con molestias e desesperación, cando xa lle adiantaron que, collida a tempo, unha vez intervida, poderá reincorporarse ó traballo coma nova. E logo aínda haberá quen diga que a xente colle baixas para non traballar. 

Hai quen lles recomenda, a unha e outra, que vaian pola privada, para adiantar, polo menos as probas, que é o que fan todos cando o Sergas se demora en atender ós clientes, perdón, ós pacientes, que a saúde é o primeiro e tal e andando. Pero, pregunta a desesperada señora, para que está ela pagando a Seguridade Social todos os meses se logo aínda ten que pagar un médico a maiores, porque se vai pola privada, o Sergas non se vai facer cargo dese gasto, aínda que debería por neglixente atención.

E se ben a saúde para cada quen é o primeiro, parece ser que tamén é o último para quen xurou hipocraticamente que nunca atentará contra a saúde dun doente.

Falabamos de todo isto e moito máis no noso parladoiro dos xoves, casos que calquera pode multiplicar sen necesidade de esaxerar, porque en canto falas dun aparecen outros cen. E Xulio, que sempre anda cargado de anécdotas, falounos de cando, con tres anos, rompeu unha perna. Lembra, porque llo contaron moitas veces, que foi un venres pola tarde. Levárono a Santiago e no hospital vello atendeuno un coñecido médico que se desculpou por non poder escaiolalo ata o luns por falta de persoal, a non ser que fose á súa clínica privada, onde esa mesma tarde lle puxo o óso no seu sitio a troco do santo parné. Pero claro, aquilo foi en plena ditadura.

Tamén o fillo da señora Sen-Consolo, en pleno século XXI con todos os avances e dereitos que a democracia nos ofrece, despois de xurar en arameo, buscou a consulta privada do doutor en folga e pediulle cita explicándolle o seu caso e os problemas laborais que lle causaba; e moi amablemente o señor galeno atendeuna, cobroulle a súa tarifa como bo profesional e prometeulle apurar o seu caso.

Para que logo digan que a Seguridade Social é gratis.

 

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

O velo e os embozados

 

Hai uns anos, a unha compañeira prohibíronlle acceder á basílica do Vaticano por ir con pantalón curto. Tivo a sorte de que alguén lle prestou un fular para usalo a modo de saía (moi sexi) e así puido entrar.

Que unha rapaza, por cuestións culturais, leve un pano á cabeza non é malo. Todos tivemos algunha avoa (das de antes) que o levaba. Aínda lembro a máis dunha veciña que, despois de que o Concilio Vaticano II eximise ás mulleres de entrar na igrexa con velo, elas seguían usándoo, xa fose por costume ou por crenza. Outra cousa moi distinta é o das embozadas tras un burka que atenta contra a dignidade da persoa que o leva, moitas veces contra a súa vontade.

Tamén entre nós, na Idade Media, obrigábase ás mulleres casadas a tapar o pelo e a finais dos anos sesenta do pasado século producía certo escándalo ver mozas en bikini nunha praia, tanto ou máis ca que levasen pantalón. Non lle facían mal a ninguén, pero ían contra os vellos costumes e as voces da veciñanza son moi estritas. Máis grave foi a que se armou no Porto do Son, durante a incipiente democracia, cando algúns decidiron practicar nudismo nunha paradisíaca praia e foron corridos a paus.

Unhas veces por moito e outras por pouco a vestimenta nunca foi do gusto de todos. Aí temos o histórico “Motín contra Esquilache”, cando os madrileños saíron a protestar contra el ata que conseguiron botalo fóra do país, por non entendelos e prohibirlles embozarse con aquelas capas que tan ben pintou Goya, que subindo o colariño só deixaban á vista os ollos e ninguén podía saber con quen se cruzaba na rúa. Realmente pesaba máis a carestía do pan e da fariña, pero os madrileños botaban por diante que non lles deixasen vestir como eles querían.

Agora, cando vemos nas nosas vilas, cada vez con maior frecuencia, rapazas e mulleres inmigrantes con prendas que pensábamos desterradas, impostas por motivos pseudo-relixiosos, por homes celosos de que outros ollos vexan o que consideran propiedade súa, recoñecemos unha discriminación de claro matiz machista polo que cabe preguntarse que significa a liberdade e se estamos retrocedendo.

Hai uns meses deuse a nova de que Irán, cuxo réxime ten recoñecida fama de integrista, suspendía a lei pola que se obrigaba ás mulleres a usar o velo; e non sei por que pero penso que aínda así, velos e burkas seguirán usándose, algunhas por convicción e a maioría por imposición dalgún marido ou pai que non está por eses modernismos de que as súas fillas e esposas ventilen a melena, e aínda berrarán escandalizados “¿a onde imos chegar?”.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Cara á desaparición do papel

 

A principios da década dos anos noventa do pasado século, unha coñecida compañía especializada en ofimática ofrecía os seus produtos como o maior adianto tecnolóxico cara a oficina sen papeis. Falábase daquela da cantidade de árbores que non sería necesario talar e do bo que iso é para o medio ambiente. Era o momento en que se popularizaban os ordenadores e os arquivos informáticos, pero aínda así, esa mesma compañía tiña unha sección dedicada a vender resmas de papel; iso si, con unha nota ben rotulada en cada paquete anunciando que por cada tonelada de papel a compañía plantaba non sei cantas árbores.

O certo é que oficinas sen papeis só as vin nas películas, porque a realidade é outra cousa. Por algunha razón, por costume ou por inercia para non perder os vellos usos, seguimos fiándonos máis do documento impreso ca dun arquivo electrónico, sempre máis exposto ó ataque dalgún virus informático ca o papel a ser pasto do lume, da humidade ou da couza. O cal non impide que o único papel que entra na miña caixa de correo sexa de propaganda comercial; de feito xa hai anos que non pego un selo, e todas as cartas me chegan vía eMail.

 

Cóntanme que dende o parlamento europeo sacaron unha normativa co fin de diminuír o consumo de papel ata nas caixas de medicamentos, de cara a que dentro de catro ou cinco anos desapareza o prospecto dos mesmos e se substitúa por un código QR, ese que os xaponeses inventaran para control de fabricación, e que significa “Resposta Rápida”. A verdade é que o prospecto médico só debemos de lelo catro rariños, pois sempre é máis clara a explicación da farmacéutica ca esa inutilidade de receita de difícil lectura e de abusiva letra pequena. Non é o único caso. De feito, moitos aparellos de nova fabricación, tales como coches ou lavadoras, xa trocan o libro de instrucións por un simple QR que, unha vez descargado pon no teu teléfono móbil ou no ordenador o manual que se precisa.

Nos restaurantes, xa é habitual trocar a “carta de menú”, por ese cadradiño de cadrados en branco e negro, de cinco centímetros de lado impreso nunha esquina das mesas para que o cliente escolla os seus pratos sen necesidade de agardar ó camareiro. E eu boto en falta aquelas carpetas que che poñían diante en canto sentabas, e o primeiro que mirabas era o viño que ías pedir ou o prato principal, antes de aconsellarte co camareiro.

Agora os QRs están en todo, dende as cartelas dunha exposición de arte ás explicativas e informativas diante de monumentos artísticos e arquitectónicos, o que nos obriga a levar o móbil sempre na man, como caxato de invidente. Nesa disputa entre letra impresa e letra electrónica, xa se ve máis xente lendo ebooks ca armatostes de papel impreso. A este paso teremos revistas dunha única páxina que, debaixo do titular veña o código QR para quen queira ler o artigo, e iso si que vai aforrar papel.

Pero o amigo Xulio, home da vella escola, cando entra nun museo ou nun lugar turístico, sentíndoo moito polas árbores, o primeiro que procura é o folleto en papel, que lle dá máis confianza e ademais permítelle facer anotacións. 

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

San Gaudí

  

Un amigo, de viaxe por Europa, mándame a foto dunha tal santa Emma de Gurk, para ver que sei dela. Nada. Como moito só lle podo dicir que era unha ricachona austríaca que aló polo século X empregou a súa fortuna en fundar varios mosteiros, cousa que a Igrexa lle agradeceu meténdoa no santoral, coma sempre, a título póstumo e representando a súa imaxe coa maqueta dun convento.

Coma esta, hai moitas outras santas, santos, bispos ou nobres que lle deixaron á Igrexa (para maior riqueza que non gloria) grandes propiedades, financiadas co seu peculio ou tras convencer a algún doante para que soltase o parné.

 

Como a iconografía representa a cada santo co atributo polo que máis destacou, é de supoñer que cando remate o proceso para facer santo a Antonio Gaudí, poranlle na man a maqueta da Sagrada Familia de Barcelona, un templo do que el dicía que era unha obra encomendada por Deus.

O finado papa Francisco, convencido da “profunda fe e espiritualidade” do arquitecto catalán, deixou pendente o expediente de beatificación por falta de tempo, e aínda que todos sabemos o importante que foi na súa profesión, ademais de ser un home modesto e moi relixioso ata o día da súa tráxica morte, un dez de xuño de 1926, tras ser atropelado por un tranvía de camiño a unha cita co seu confesor. Tras o accidente, inconsciente e mal ferido levárono a un hospital de pobres porque as roupas e o porte facíalles crer que era un indixente. Así era de humilde.

Pero, ademais de ser un dos máis grandes arquitectos da historia, ¿que outros méritos ten para acadar a santidade? Á fin, nin doou ningunha fortuna para rematar a obra, nin buscou a quen a financiase. Crentes coma el hai moitos e arquitectos de igrexas e catedrais non faltan na historia da arte; o mesmo mestre Mateo, talvez quen mellor interpretou o Máis Alá, ten sobrados merecementos para subirse a unha peaña, e sen embargo ficou de xeonllos na porta da catedral. Hai moitas persoas que dedicaron a súa vida a engrandecer o patrimonio artístico da Igrexa que, sen ser santos, foron recoñecidos incluso dende antes de morrer.Pero como só a Igrexa sabe o que mellor lle convén en asuntos de santidade, non vou ser eu quen poña en dúbida os méritos de Gaudí, merecedor de todos os galardóns habidos e por haber, ademais de engalanarse coas “virtudes heroicas” que lle recoñeceu o papa; e a quen eu lle engado un milagre oficiado unha tarde de 1980, cando, xunto con un compañeiro zaragozano, cruzamos, sen permiso e con moita curiosidade, os valados que protexían a construción da Sagrada Familia, e o garda soltounos os cans facéndonos saír por patas; pois quen sabe se ata non sería intervención do santo Gaudí que aqueles mastíns non nos trabasen por mostrar interese pola súa obra. E cando o teñamos na peaña da santidade, ¿de que será avogoso?, ¿talvez dos atropelados? E de compartir algún padroado, ¿farao con san Lucas por artista, con san Xosé por artesán ou con san Tomé por arquitecto. Sigo pensando que a Gaudí non lle fai falta que o suban a ningunha peaña para que todos o adoremos  per saecula saeculorum por todo o que deixou feito.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).   

  

Edificios reconvertidos

    

Cada edificio garda dentro de si as historias de quen o habitou ou de quen lle deu uso e significado, por iso é ta n penoso visitar algunhas aldeas do rural onde só se ven ruínas condenadas a sepultar a memoria dos seus moradores. Outras veces, aínda en lugares poboados, vense abandonadas determinadas construcións que perderon a súa función e parecen reclamar outra vida coa que, polo menos, se paguen os gastos de mantemento para conservar a histórica arquitectura antes de que as derrúa o tempo e a memora .

Hai varias estacións de tren e antigos apeadeiros en desuso, reconvertidos en bares e restaurantes que trocaron os pasos fugaces pola calidez de compartir mesa en estancias reacondicionadas para o reencontro; pero son, sobre todo as igrexas dese despoboado rural, as máis necesitadas dunha reciclaxe urxente se pretenden continuar vivas, como novos lugares de reunión, aulas de maiores, salas de lectura ou espazos onde organizar concertos ou charlas que, dalgún xeito, eviten que o abandono destrúa eses edificios que forman parte da paisaxe e da memoria.

A mesma casa reitoral de Palmeira, construída a principio de século, co tamaño dun pazo para vivenda dunha persoa, foi presentada durante a inauguración como un edificio que compartiría un museo de arte sacro, un centro social e unha biblioteca, que por algunha razón nunca funcionaron, pero si ofreceron, nalgún momento, a crematística posibilidade de alugar dous apartamentos con espléndidas vistas, para uso turístico, a fin de habilitar tantos metros cadrados desaproveitados e sacar así uns euros, dicían, para axudar no mantemento de semellante mansión.

A idea non é nova, exemplos de coñecidos mosteiros reconvertidos en centros de hospedaxe temos varios ó largo de toda a xeografía, como o de Toxosoutos, onde, por falta de freires, os novos xestores ofrecen unha relaxante estancia organizando actividades ó aire libre, como sendeirismo, para garantir unha amena fin de semana.

Xa hai moitos anos que nun convento galego preguntamos pola hospedaxe, e daquela a cousa era moi ríxida para uns mozos que aínda non cumpríramos os vinte anos. Agora sei de parellas que por uns días buscan o relaxante refuxio deses lugares enclavados, polo xeral, en espazos rodeados de frondosa natureza. Co tempo a cousa volveuse máis lasa e algún daqueles mosteiros foron cedendo en rixidez e ata parece que reservan un lugar para o pecado, onde os monxes, recluídos nas súas beatíficas celas fan a vista gorda para non perder clientela, polo xeral hospedada en cómodas habitacións insonorizadas, con baño e televisión multicanal. Lugares onde as humildes celas conventuais se transformaron en luxosas suites para laicos.

Noutros lugares o que reconverten en estabelecementos de hostalaría son as vellas casas reitorais. Unhas casas que sobran porque un cura ha de atender a varias parroquias, pero só necesita vivir nunha, e todas as demais son edificios desocupados e condenados á ruína se non hai alguén disposto a xestionar o seu arrendo, como no seu día foi a reitoral de Artes (Ribeira), agora convertida en centro de atención para maiores.

Algunhas desas casas, unha vez modificadas e dotadas de todas as comodidades que a clientela demanda, son de verdadeiro luxo. Só hai que imaxinar a reitoral do Xobre co seu pombal ben arranxado, con vistas á ría e á montaña.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

 

O pecado global

 

Xa había tempo que non falabamos do Virulillas, pero acordounos mentres discutíamos sobre iso do odio, os ciumes e a envexa que Unamuno definía como o pecado nacional. Todo vén a conto despois de que alguén lese a novela de don Miguel, Abel Sánchez, onde se enmarañan todos eses malos sentimentos. Sen embargo, o amigo Xulio opinaba que non toda a envexa é mala, e se nalgúns casos, como nesa novela, pode levarnos polo camiño da zuna e a xenreira, noutras ocasións tamén se pode converter en desexo e ansia de superación. Así, por exemplo, moitos emigrantes, por non ser menos cos veciños que antes ca eles colleran os camiños da diáspora, trataron de imitalos e acadaron unha prosperidade que doutro xeito lles estaría negada. Claro que igual haberá que distinguir entre envexa e imitación.

Ó Virulillas todos o envexábamos porque tiña o único balón con que podiamos xogar, e ó mesmo tempo el envexábanos a nós porque sen nós non gañaría un partido; todo o cal facía que xerásemos pecados tan pouco aconsellábeis como a ira ou a perfidia, que tantas veces tiñamos que reprimir porque el tiña un curmán que apertaba o pantalón con un cinto dous furados máis longo co de calquera de nós. Outras veces convertíamonos en aduladores, só por ter a posibilidade de patear una pelota baixo as súas regras. E envexábamos a quen era escollido para xogar cando, por calquera nimiedade o Virulillas deixábanos fóra da convocatoria. Daquela tamén eramos aprendices de diplomacia, unhas veces facendo ouvidos xordos e outras estendendo un rumor que debilitase ó inimigo, nada diferente ó que vemos e oímos cada día nos telediarios.

 

De envexas e odios xa nos falan nas primeiras páxinas do libro da Xénese, cando Adán e Eva toman consciencia e deciden non resignarse a ser simples pasmóns no Paraíso, arrepoñéndose contra un destino imposto, decididos a probar o froito prohibido e levar a consabida bronca Padre por darse tan pracenteiro gusto. E agora agradecémosllo, porque, segundo nos deixa entender o libro sagrado, se non o fixesen non terían descendencia, e nin quen isto le nin quen isto escribe estaríamos aquí. Pola contra o exemplo negativo veu coa actitude dos fillos, que, porque a un lle ían ben as cousas e ó outro máis ben mal, acabaron da peor maneira posíbel.

E o mundo continuou e por aí andan desgobernando uns e outros rodeándose de aduladores e opositores, para maior gloria dos pecados capitais.

Agora, cos anos, hai quen di que aquela do Virulillas a nós e de nós ó Virulillas era unha “envexa san”, pero, ¿quen entende ese oxímoron onde dúas palabras aparentemente opostas se unen para darlle un significado contraditorio? Porque a tal envexa, cando non é afán de imitación é rabia de incapacitado.

E como nin eramos tan malos nin tan malvados, senón que cada quen, na medida do posíbel, tan só quería darse a valer diante dos demais mentres aprendíamos os enredos da convivencia, tampouco eramos diferentes a tantos santos que, sendo estritos, habería que sacar do santoral porque o único que fixeron foi pecar de envexa e todo o que con ela vén, afanándose por destacar sobre o populacho, tan só preocupados porque o ser supremo vexa, aprecie e premie a súa submisión.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Falando de refráns

    

Lembrábanos Xulio que de cativo era un pouco moulón para erguerse da cama e ir á escola. Non nos dixo se por vago ou por preguiceiro, se porque non lle apetecía someterse á disciplina escolar ou por non abandonar a quenturiña das sabas; e entón aparecía súa nai coa maternal paciencia: veña, arriba que se che fai tarde. E el aínda daba outra volta na cama, ata que ela acababa botando man do consabido refrán de “A quen madruga Deus o axuda”, que de tanto repetir xa se lle gravou para sempre, o cal non impediu que aprendese o contra refrán de “Non por moito madrugar amence máis axiña”, co que lle respondía e lle permitía dar outra volta máis, ata que súa nai lle sacaba as sabas e tiña que erguerse pola brava.

Os refraneiros son verdadeiros libros da filosofía dun pobo, aínda que non sempre nos conveña o que din nin sempre acerten coas súas sentenzas.

Unha das cousas polas que se fixo famoso o amigo Sancho foi polo uso e abuso dos refráns. E o certo é que con eles demostrou unha sabedoría que xa para si quixera o seu amo cando, con humildade, lle recomendaba prudencia e o cabaleiro recriminábao porque, segundo el, como experto lector, denota falta de cultura o uso e abuso dos mesmos. E non ten por que ser así. Eu teño comprobado cada vez que escoito a algún conferenciante ou xente de demostrada cultura como usan frases feitas, adaxios ou citas literarias que, dalgunha maneira, pode que algún día se convertan en proverbios.

De como nacen algúns refráns lembro o día que entre os amigos da Asociación Manuel Murguía, despois dunha experiencia de varios anos organizando arredor do dezasete de maio os actos en honor do Patriarca das Letras, chegamos a sentenciar cunha alta porcentaxe de acerto que, “Na semana do san Murguía ha de chover algún día”.

Todo comezou cando íamos inaugurar un monólito na parroquia de Oseiro, lugar onde naceu o esposo de Rosalía, e ese día non parou de chover. Ó ano seguinte xa nos coidamos de prever os imprevistos meteorolóxicos e así, ano tras ano, observamos que nesa semana das Letras sempre había algún día chuvioso.

Evidentemente, ningún refrán ten por que ser exacto, e o tempo tampouco é igual na Costa Ártabra ca na Ribeira Sacra. Por iso din os expertos que os refráns referidos á meteoroloxía só son válidos alí onde naceron. E eu, que gosto de observar se acertan ou non, levo comprobado que “a Curota con touca trae chuvia, moita ou pouca”, e ese mesmo prognóstico trocando o nome da montaña témolo nas terras que rodean o Pico Sacro. Pero non creo que o de “ceo escamado, vendaval ó rabo” que dicimos por aquí, serva para aplicar no Mediterráneo.

Logo hai refráns que non só son mentireiros, senón que incluso son manifestamente aldraxantes como eses que se refiren as vilas, xeralmente ideados nalgunha localidade veciña para amolar, “en Muros moito peixe e poucos duros” ou ese outro que mestura tradición e costumes con aire pexorativo: ”Os de Palmeira e santa Uxía de Ribeira beben o viño pola cuncha da aviñeira”.

Será cando non teñen sede, digo eu.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

Crentes e crédulos

En Santillana del Mar hai un museo da tortura con moitos aparellos da época da Inquisición, esa que se proclamaba santa pero era máis maligna que o mesmo diaño. Nunca quixen entrar en tal sitio, a pesar de estar diante del en varias ocasións. Por algunha razón lembrábame unha historia que me contaron da miña parroquia, a onde chegou, a mediados do século pasado, un predicador a quen lle deu por retomar o asunto da bruxería, animando dende o púlpito a apedrar a todas as bruxas, meigas ou carteiras coñecidas. E ó domingo, na saída da misa de doce, un grupo de acólitos non tivo mellor idea ca executar tal sentencia sobre unha señora que cometera o pecado de recomendar a herba luísa para a dor de estómago, os vapores de eucalipto para aliviar o catarro e, diante dun mazo de naipes, tranquilizar ás mozas que botaban de menos as novas dos seus pretendentes ou esposos, embarcados na pesca ou na mercante.

O malo é que estes predicadores, de voz enérxica, sabían moi ben que o diaño é un mito e as bruxas que o adoran non son máis ca unha fantasía que eles mesmos fomentaban para xustificar as actitudes represoras; pero dicíano con tal rotundidade que era difícil non crelos. Outros arengaban contra os males da freguesía con frases tan contundentes como as daquel que increpaba: Mujeres, tratad bien a vuestros maridos, y no os “deais” a la bebida. 

Sen embargo, os expertos en oratoria e falabaratos non sempre visten sotana. O ano pasado, aquí, no Barbanza, facía o seu agosto un xamán que, aproveitándose da inxenuidade dalgunhas persoas daba remedios e competía cos médicos, tan contundentemente, que moitos saían da súa casa agradecidos e convencidos de que o seu mal tiña remedio sen necesidade de pasar os transos dun bisturí ou que o xarope que el vendía suplía a todas as pastillas da farmacia. Este, en concreto, comunicoulle a unha cliente que o marido lle era infiel, o que provocou a ira do esposo e un escándalo público. 

Aínda non hai moito, en Haití, lugar onde o Vodú se practica con fe cega, un xefe local acudiu co seu fillo enfermo á consulta dun xamán, e este, por razóns que só el coñece, desculpouse de non poder curalo porque fora embruxado por un grupo que lle facía a competencia, e daquela o desconsolado pai mandou ós seus sicarios para que matasen ás case duascentas persoas desa outra seita, por botarlle o mal de ollo. Outro tanto facían aqueles sátrapas da antigüidade cando incluso mandaban degolar ós seus conselleiros por non acertar co que eles querían saber ou por non dicir o que querían oír. 

Destes aínda anda por aí algún dirixente que cada pouco nos sorprende forzando dimisións ou acusando sen probas; e é que, amparados na fe de quen non pon en dúbida a palabra do seu líder, sempre xorden energúmenos predicando as cousas máis absurdas contra os contrarios. Na historia temos exemplos para dar e tomar contra mouros, xudeus e supostas bruxas en pauto co demo, algo que aínda se fomenta en persoas con moi pouco caletre ou retorcidamente sectarias, que só ven o mal en todo aquel que non cre no mesmo ca eles

 

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Navegar dende terra

 

Tucho, un afeccionado á pesca recreativa, queixábase do moito que hai que saber de informática para saír a por catro fanecas e dous chopos, xa non para dar parte das capturas, que tamén, senón incluso para conectar a sonda ou que che fagan o seguimento dende a casa. Dicía el que calquera día ata lle farán pilotar e pescar sen moverse da cama, e talvez non estea moi errado.

Despois de ver como os de Artemis 2 lle deron a volta á lúa sen derrapar e con unha precisión que moitos quixeran para os seus coches, estiven buscando nas moitas fotos que estes días se publicaron sobre o evento para ver onde levaba o volante esa nave, e pola información que nos deron parece que os astronautas pouco máis facían ca sacar fotos para o facebook e admirar as vistas.

Seguramente, o soño de calquera de nós, condutores máis ou menos habituais, sexa subir a un coche que nos leve sen preocuparnos por sinalar os cambios de carril ou da distancia co que vai diante. Hai anos que se nos deu a noticia de que o señor Feijoo, daquela presidente da Xunta, viaxara a Madrid nun coche experimental que non necesitaba condutor, e chegou ó seu destino san e salvo. Do que xa non se dixo nada é de como volveu.

A última xeración de coches nada ten que ver cos que tiñamos hai dez ou doce anos. A electrónica, aínda que tardou en incorporarse, cada día faino con máis alta tecnoloxía. Algúns utilitarios ata din onde está a gasolina máis barata. Agora xa ninguén leva un mapa de estradas e de encontrar os sitios encárgase o GPS.

E claro que non é o mesmo ca cando imos nun avión e o piloto pon o automático, porque tampouco é o mesmo viaxar por unha estrada con curvas, fochas ou lombas, e no medio de outros usuarios que se nos cruzan por diante e por detrás, ca sucar o ceo sen ninguén atravesado. E aínda así o piloto vai atento por se ten que coller os mandos debido a calquera imprevisto.

Contábame Tucho que os grandes buques tamén teñen unha especie de piloto automático que lles permite ós temoeiros descansar ou botar un tute de cando en vez, mentres a electrónica vai corrixindo a deriva.

Hai uns meses, un estaleiro de Castropol na ría de Ribadeo, fixo prácticas de navegación sen piloto nun barco capaz de operar durante un mes sen necesitade de xente abordo, e ó parecer as probas foron satisfactorias. Agora só nos queda saber canto falta para que non necesitemos sacar o PNB, o PER, ou o titulín e na súa vez, para pilotar un iate ou unha dorna só sexa necesario un exame de destrezas informáticas e manexo de ordenadores.

Aló quedan o astrolabio e o sextante, o compás e ata as cartas náuticas. Pero tamén as molladuras, os mareos cando o mar se pon bravo e os reumas de que nin santo Amaro nos libra.

Avanza tanto a tecnoloxía, que ata podemos crer que a moito non tardar, como apuntaba Tucho, os pescos botarán as redes desde unha oficina con aire acondicionado invalidando aquel refrán de “quen queira peixe que molle o cu por eles”.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, da edición de Barbanza de La Voz de Galicia). 

Entre abril e maio

Rematamos o mes de abril dándolle uso a auga bendita que se recolleu o Domingo de Gloria, nun momento en que tanto medran as plantas como as pragas.

O día trinta, e antes de pórse o sol, bendícense as leiras, a casa e a todos os membros da familia, con distintas fórmulas que varían segundo o lugar. A min particularmente gústame a que di: Bendícete leira, sapos e meigas para as silveiras, o que lembra algúns rituais precristiáns, tanto de época romana como doutras culturas que, por estas datas, en plena primavera, se celebran en distintos puntos de Europa como son as chamadas “Valpurxias”, que se ben tamén teñen unha orixe precristiá, hoxe en día celébranse en honor de santa Valpurxia, unha abadesa do século VIII, a quen se invoca contra a bruxería e as pestes, e en cuxo honor se acenden fogueiras na noite do trinta de abril para espantar o mal que puidese asolar ás plantacións ou o benestar das familias, Un ritual supostamente relacionado coa festividade celta da Beltain, a celebración da luz, ou da entrada ó tempo de verán, en que era costume acender unhas fogueiras preto das que se pasaba o gando para purificalo.      

Asemade, segundo nos conta Murguía, co mesmo fin protector, á caída do serán do último día de abril, pola parte de Noia era costume subir a un outeiro para prender unha fogueira arredor da que se bailaba cantando o ensalmo: ¡Lume, lume! vén ó pan,/ Deus che dea moito gran;/ cada gran coma un bugallo,/ cada pé coma un carballo./

Ramo de Laza

           

Agora, arredor destes días cando nos campos comeza a amosarse a esperanza do vindeiro froito e quen máis e quen menos xa anda coa sulfatadora na man, non facemos nada distinto ó que era costume na antiga Roma, cando se festexaba á deusa Flora, protectora da fecundidade, con rituais en que se adornaban carros e persoas con flores e ramas, ou poñíanse nos campos figuras que dalgún xeito invocaban o bo medre das plantas; figuras que en moitos casos deron lugar ós actuais espantallos.

 

Son pois, unhas datas de marcado simbolismo protector, agora que remata o tradicional mes das chuvias e entra o mes florido, que se abre precisamente cos Maios, a xenuína festividade agrícola con todas as variantes que se dan ó longo da xeografía galega, dende monumentos florais a nenos e nenas vestidos con vexetais, ou a peculiar forma de celebralo na Barbanza, en que do vello costume de engalanar os carros e as embarcacións con toxos e xestas, para protexelos contra a bruxería e o mal de ollo, pasouse a poñer eses ramos apotropaicos nos coches, enganchados nos parachoques ou nas mesmas matrículas, nas portas das casas e, por se acaso, tamén nas fiestras para que o mal non entre.

Os Maios son unha antiga celebración que se mantén e incluso se fomenta dende algúns concellos, invitando ós cativos a participaren na elaboración dos seus ramos ou adornos florais. E, como cantaba Luís Emilio Batallán: Aí vén o maio, de flores cuberto/ puxéronse á porta/ cantándome os nenos./, esta tamén era unha festa petitoria, en que os “maios” ían polas casas pedindo algún tipo de aguinaldo.

A igrexa adaptou esta celebración na festividade da Santa Cruz, á fin, para o cristianismo, a cruz simboliza a árbore da vida; algo moi arraigado en Laza, onde o tres de maio a figura de Adán, un home maior coa legoña ó lombo vai buscar a Eva, unha rapaza coa que desfila na procesión onde, a carón do estandarte da Santa Cruz vai un ramo de loureiro adornado con cintas de cor e do que colgan un bolo de pan e un galo vivo, para invocar a fartura e a esperanza dunha boa colleita. Durante a procesión execútase en varios momentos unha danza branca, característica do lugar e ó final hai unha pequena representación teatral, tipo entremés, para lembrar o sacrificio de Isaac e o momento en que Deus lle promete a Abraham que a súa descendencia será tan grande como as estrelas do ceo e as areas do mar.

Todo, como vemos, invocando a prosperidade e o logro dos froitos.

Francisco Ant. Vidal

(Este artigo foi publicado en Nós Diario).