FACENDO O CAMIÑO (24-2)

O CEBREIRO

Por Pepe de Rocaforte

 

Continuación do día 9 de xuño – Na entrada do albergue, mentres o mozo brasileiro vai tomando nota dos que entran, o tipo máis novo da panda valenciana vólvelle preguntar á hospitaleira se as tres mulleres do seu grupo poden pasar xa ó interior do albergue para deixar as mochilas. A muller respóndelle que primeiro débense rexistrar. El insiste, pero a tía, unha autóctona de conviccións poderosas, repítelle un pouco brusca que nanai. Pasamos ó interior Inma e mais eu diante de todos e a mesma hospitaleira pregúntanos: “¿Sodes os primeiros?”. Respondínlle: “Parece que si”. “Pois vinde para acá, ides ocupar o cuarto do fondo”. E alá nos mete, ó extremo, nun cuarto con só tres liteiras de aspecto prometedor.

Estabamos sentados descalzándonos cando abriu a porta o mozo valenciano e ó nos ver puxo unha cara que era todo un poema: “¡Ah! ¿Xa estades vós aquí?”, e cerrou a porta ás súas costas cun aceno de evidente cabreo. Máis tarde saberiamos que era a terceira vez que facía este percorrido e xa coñecía das ocasións anteriores onde estaban as mellores camas.  Velaí a explicación do seu “estiramento de pernas” no remate da etapa. botáranse a toda pastilla para que ninguén lle pisase o cuarto. Aquela familia de listillos estábame caíndo a cada paso peor e xa me gustaría deixalos atrás dunha puñeteira vez. Ou que se fosen por diante con vento fresco.

Pola tarde, despois de xantar e repousar un pouco, entramos na igrexa, onde parece estarse celebrando unha misa en alemán. Nun momento dado o oficiante, un crego alto, delgado, de lentes, duns trinta e tantos anos, bota man de guitarra, arríncalle uns acordes e ponse a cantar, tal vez a homilía, tal vez algunha determinada pasaxe bíblica, vai ti saber. Como o fai en alemán non o entendo. Pero resúltame algo penoso velo, con ese aire progre tan tristeiro, cando “xa non se leva” o destrozar aleivosamente o Blowin’in the wind de Bob Dylan. Sobre todo non tendo nin de moi lonxe unha mínima pinga do seu talento musical. A cousa resulta dun patético entristecedor. Detéñome un momento a observar a cara dun dos concelebrantes, de recio aspecto autóctono, que segue con atención os gorgoritos do creguiño teutón, aínda que cun certo aspecto resignadamente filosófico no aceno, coma quen di, ou pensa: “hai que ver a que extremos ridículos debemos chegar para nos facer os modernos coa esperanza de así camelar á mocidade”. Aínda que ó mellor cando se empezou a utilizar o gregoriano, tamén daquela algúns escépticos coma min, hoxe opinarían o mesmo. E mira ti.

En fin, como o espectáculo do oficiante guitarreiro-cantor non me resulta minimamente atractivo, voume dar unha volta e comprar algo para a cea, o cal me permite observar que o contacto con culturas alleas fai espelir de medo ó agudo gremio dos tendeiros autóctonos, que á parte de che poñer uns prezos de mercado europeo, trátante de moi malos modos e axiña che din que, se a cousa non che gusta así, vaias a Pedrafita, onde hai máis tendas, e merques alí canto queiras, sabedores os moi cabróns de que viñeches a pé e non vas facer agora do mesmo xeito catro quilómetros, e outros tantos de volta, para pagar menos e ter máis onde escoller, derreado como te atopas. Case o mesmo de derreado que o alemán deportista, o interesado na nosa culinaria, a quen vexo chegar ó albergue a eso da media tarde, cansado coma un burro, pero feliz porque seica pola ruta alternativa puido gozar dunhas paisaxes marabillosas.

Pola noite, despois de mercar unhas patacas que deben ser preciosas, un aceite de xirasol a prezo superior ó de oliva virxe extra, e media ducia de ovos, non sei se de ouro, Inma ponse a preparar na cociña unha tortilla de patacas, mentres os sevillanos insisten na súa sopa peregrina, aínda con pan do que lle demos en Molinaseca. Aparentemente moi interesado na nosa arte culinaria, alá volveu onda nós o alemán a observar os manexos de Inma, tan desexoso de aprender o método de elaboración da tortilla española, que o convidamos a probar e aprobou con aire seriamente convencido.

Mentres ceabamos nunha mesa nós, os dous sevillanos, o alicantino, un bilbaíno de quen máis adiante saberemos que se chama Imanol, o alemán deportivo e outros dous rapaces levantinos, departimos de vinte mil historias. Os sevillanos, especialmente Juan, levan a voz cantante a contar sucesos da súa peregrinación pola Vía da Prata e chistes, entre eles un dedicado ó alemán. Di así: Chega un alemán a Sevilla e un guía vaille mostrando a cidade. “Vexa vostede: os “Reales Alcázares”; levou corenta anos construír este edificio”. O alemán mírao e comenta: “Na Alemaña estaría feito en vinte anos”. Continúan a paseata: “Aquí ten a “Torre del Oro”. Esta construírona en tan só cinco anos”. O alemán bótalle unha ollada de arriba abaixo: “Na Alemaña faríase en dous anos”. O guía cala, mosqueado. Proseguen o camiño e ó pasar por diante da “Giralda”, como o guía non diga nin palabra, pregúntalle o alemán: “¿E este edificio, que é?” O guía olla con cara de sorpresa, encolle os ombros e exclama: “Non sei. Cando pasei pola mañá aínda non estaba feito”.

Un dos sevillanos, Carlos, é tamén dos que escriben todas as noites no seu bloc. Xa encheu un e agora leva outro mediado e ten idea de publicalo cando volva á casa. “Eu poño os datos e logo un amigo poeta daralle forma literaria para facer máis atractiva a lectura”. Para cando acaben o camiño xa empezan a trazar plans. “En agosto iremos ós Pirineus. Centrarémonos en Benasque e desde alí faremos rutas a pé para coñecer a zona”. “Si, pero antes, en xullo, iremos a Praga”. “Non. Eu a Praga non irei”, di Juan. “¿E logo?” “Por unha cantidade de razóns. A primeira: que non teño cartos?” “Abonda”, di Carlos. “Non é preciso que me deas máis razóns”.

Como falan tanto de viaxes un rapaz burgalés, Jesús, pregúntalle: “¿Pero vós sodes millonarios ou que?” Ó que responde Juan: “Moito mellor: somos pre-xubilados”. Efectivamente, el éo de Telefónica, e Carlos de Sevillana de Electricidad.

 

(Etapa 25-1)

 

Ciencia e relixión

 

Lembraba estoutro día a mi tía María, que xa con anos encima foi citada para unha pequena intervención na que lle sacarían unha molesta verruga que lle afeaba unha das tempas. E como entre a cita e a intervención no hospital estaba o san Benito de Seráns, decidiu facerlle unha visita ó santo e lavar a excrecencia na fonte, con tan bo resultado que antes de chegar de volta á casa a verruga xa lle caera.

A maioría dos santos e santas exerceu a medicina sen título e aínda despois da morte seguen sendo a competencia máis directa dos doutores que ocuparon a súa mocidade entre libros, laboratorios e enfermos. Non faltan doentes que antes de someterse a unha operación van de romaría por ver se a intervención do titular lles evita pasar polo quirófano.

O mesmo san Roque, sen ser médico, empregaba o seu tempo en atender e consolar a enfermos da peste, naquel tráxico século XIII, ata que a el mesmo lle pegaron a temida enfermidade e o seu tío mandou que o recluísen para que non andase a espantar coas súas chagas ós cidadáns de pel impoluta, converteuse tras a morte no mellor avogoso contra tal mal, con festa grande en moitos portos de mar, aínda hoxe e a pesar de que a peste xa está practicamente erradicada.

Pero tamén houbo quen dedicou unha boa parte da súa vida a proxectos científicos, como santo Alberte, a quen entre tratado e tratado de teoloxía aínda lle quedaba tempo para redactar textos de bioloxía, astronomía, botánica ou fisioloxía e construír bonecos autómatas e articulados que de facelos un non cristián condenaríano á fogueira por pretender ser tanto coma o Creador. Pero por razóns de pura lóxica relixiosa, a pesar de que ciencia e relixión nunca se levaron ben, non tardou en converterse este santo Alberte en Magno e no patrón dos científicos cristiáns, aínda que a igrexa tardou catro séculos en beatificalo e máis de seis en canonizalo.

E precisamente porque ciencia e relixión nunca conxeniaron, aí temos o caso dun dos científicos máis importante do século XX, o sacerdote Georges Lemaître, considerado o pai da teoría do Big Bang, a quen non se recoñece nin con unha simple beatificación, a pesar de ser quen encaixou a visión creacionista de Biblia coas demostracións científicas da gran explosión, da que procede todo o universo con nós incluídos. Tan ben exposta estaba a súa teoría que durante unha conferencia o mesmo Einstein a aplaudiu dicindo que era o máis fermoso e satisfactorio relato da Creación que nunca escoitara, e o falible Papa comezou a dicir que esa teoría era a demostración de que a Biblia era un texto verídico. E iso si que non. O propio Lamaître púxose en contacto co asesor científico do Santo Padre para que non volvese a dicir tal cousa. Unha cousa é a fe, que nos fai crer sen ver e outra moi distinta a ciencia que nos fai ver para crer.

Tal vez por iso, por rectificar ó Sumo Pontífice, restáronlle puntos para acadar a santidade. E aínda que el dixera nalgunha ocasión que a Igrexa non debe desinteresarse de algo tan humano como investigar a verdade, Xoan Paulo II arremedouno engadindo que á Igrexa bástalle coa cruz e o Evanxeo sen necesidade da ciencia. E a este papa fixérono santo.

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).

PEMÁN, CELINE, PRIMO LEVI

Por Pepe de Rocaforte

   

Comentaba o outro día unha noticia segundo a cal, en Cádiz e nalgúns outros lugares de Andalucía, os gobernos municipais e, paréceme tamén, algunhas asociacións e autoridades culturais, procedían a eliminar as inscricións publicas onde figuraba o nome do escritor monárquico-franquista José María Pemán.

Pouco despois vin outra noticia sobre o achado en París de varios miles de folios manuscritos de Louis-Ferdinand Celine, entre os cales figura unha novela, titulada “Londres”, ata hoxe descoñecida, mil folios de “Morte a crédito”, seiscentos de “Casse-pipe” (en sentido figurado: “misión perigosa”), e outros documentos abandonados polo escritor na súa vivenda de Monmartre cando tivo que escapar ó se producir o desembarco dos Aliados en Normandía, e de onde foran roubados, seica non se sabe por quen, un descoñecido que depositou na redacción do diario “Libération”, dirixidos a nome de Jean-Pierre Thibaudat, toda aquela cantidade de manuscritos .

Ó parecer Thibaudat gardou silencio sobre este depósito ata despois da morte da viúva de Celine, segundo esixencia do depositante de todo aquel material -un home que se confesaba “de esquerdas”- para que a muller “non se enriquecese” coa súa publicación. Lucette Destouches, a viúva de Celine, morreu en novembro de 2019 e agora parece non ser xa tan importante quen perciba os beneficios da publicación dos textos inéditos.

Celine continúa sendo para min un misterio pouco doado de explicar. Con dezaoito anos alistouse no exército francés, sendo ferido de gravidade durante a Primeira Guerra Mundial nunha acción para a que se presentou voluntario, polo cal foille concedida a Medalla Militar. Logo licenciouse en Medicina e en 1925 foi destinado a Xenebra como delegado do Instituto de Hixiene da Sociedade de Nacións. Ata 1928 viaxou en varias misións por África e polos Estados Unidos, e de volta en Francia traballou como médico de pobres en Clichy, nos arredores de París .

Esta é a súa cara boa. Logo vén o reverso do espello. Tal vez colaboracionista, disque está comprobado que denunciou ós nazis a tres médicos xudeus. A ideoloxía anti-semita, defendida nos seus panfletos racistas é coñecida de sobra, abonda con lle botar unha ollada a “Bagatelas para unha masacre”, “A escola dos cadáveres” ou “Os fermosos panos”. Celine nunca ocultou o seu filo-nazismo, a súa misantropía, a súa misoxinia. Mais eso non elimina a extraordinaria calidade da súa mellor literatura. E a pesar de todo, o presidente Macron manifestouse en contra da publicación actual dos seus libros, aínda que na aceptación literaria do autor coincidan boa parte dos lectores franceses que non aceptan a súa ideoloxía.

E finalmente, ¿que direi de Primo Levi? ¿Hai hoxe alguén que manteña unha postura en contra súa ou da súa obra? (Bo, por desgracia haino e na actualidade vénse incrementando o seu número). Pero o que non deixa de chamar a atención é que, no ano 1946, o editor Giulio Einaudi, home de ideoloxía esquerdista, rechazase o manuscrito de “Se esto é un home”.

O texto de Levi, segundo conta o historiador Tony Judt, que empeza co relato da súa deportación acusado de ser xudeu, foi rechazado porque ó parecer non coincidía co criterio de como se debían enfocar as narracións sobre o tema dos campos de concentración nazis. Finalmente o libro editouno unha pequena editorial, cunha tirada de só dous mil quiñentos exemplares, a maioría dos cales acabarían como saldos nun almacén de Florencia, destruíndose vinte anos despois os que aínda quedaban logo dunhas grandes inundacións sufridas na cidade.

En 1959 “Se esto é un home” publicouse en inglés, e só vendeu uns escasos centos de exemplares. En Francia a Editorial Gallimard resistiuse a comprar os dereitos de ningunha obra de Primo Levi. Só despois da súa morte, en 1987, empezou a ser coñecida, e recoñecida, a súa obra.

¿E a onde quero chegar con toda esta historia? Non sei, tal vez á constatación de que na esencia do ser humano entra o estar sempre en contra de alguén ou de algo. Independentemente da ideoloxía en que se encontre instalado.

FACENDO O CAMIÑO (24-1)

O CEBREIRO

 

 

Por Pepe de Rocaforte

9 de xuño – En fin, hoxe, a eso das catro e media da mañá, como era de esperar a pesar do prometido por “Tomasín”, xa empezou o baile no cuarto con renxer de liteiras, enrugar e desenrugar papeis e bolsas de plástico, prender lanternas de man que acaban amolando máis que se prendesen a luz do cuarto, e toda a parafernalia que te obriga a acordar á hora que a eses desconsiderados lle sae do cu.

Esperamos así e todo a que marchasen os seis indesexables gabachos antes de nos erguer, para lle mostrar dese xeito a nosa desaprobación silenciosa, que lle esvaraba coma se chovese, e abandonamos Vilafranca ás seis e cuarto da mañá, cando aínda o abrir do día era incerto, polo medio da rúa da Auga, a cal por lle facer honor ó nome, encontrábase mollada e encharcadas as lousas a consecuencia da chuvia nocturna.

Estaba a mañá fresca e pola estrada non había moita circulación de vehículos, tal vez por ser sábado. Pouco e pouco iamos adiantando ós franceses madrugadores, entre eles os nosos compañeiros de cuarto, un dos cales, ou mellor dito unha, andou durante un bo treito apurando o paso empeñada en non ser sobrepasada por nós, o cal lle supoñía un evidente esforzo que non foi capaz de manter por moito tempo. Estaba claro que a nosa forma física era moi superior á da maioría dos camiñantes e íamos runflando moi orgullosos de tal constatación cando nos alcanzou un mozo que, ó noso lado, parecía vir en bicicleta, ou máis ben, coma unha moto. Camiñamos xuntos un pouco a conversar, pero axiña nos deixou atrás para non perder o ritmo, eu a dicirlle que levaba aquela marcha porque a mochila lle pesaba pouco, ó que el contrapuxo que tampouco a mochila de Inma semellaba moi pesada, é máis, ata lle parecía máis pequena que a súa.

Alá o deixamos ir, aprendendo unha vez máis a verdade esa de que a todo hai quen gañe, e paramos a tomar o primeiro café á altura de Ambasmestas, nun local onde xa estaba unha francesa miudiña, duns cincuenta e tantos anos, a quen sempre viamos soa, cunha enorme mochila ás costas e da que nos dixeran que era unha camiñante incombustible.

Unha vez co estómago cheo iniciamos a parte máis dura, e máis fermosa, da etapa, xa afastados da estrada N-VI, envoltos nunha chuvia fina, a cada paso máis teimuda. Iamos co temor de nos enfrentar á costa da Faba, coa que nos estiveran metendo medo Carlos e Juan, os dous sevillanos, para quen aquelas eran unhas ramplas que tiraban a un para atrás. De calquera xeito dábannos algo de confianza as palabras de Benito ó remate da primeira etapa, na subida ós Pirineos, cando confesou que, comparado con aquelo, subir ó Cebreiro era case un xogo de nenos.

Nin tanto, nin tan calvo. A escalada foi dura, tal vez, máis que nada, pola chuvia; pero por momentos daba gusto subir no medio do silencio e do verdor da montaña. Así, debaixo da orballada, chegamos á Faba, aínda arredor de nós o canto do cuco, ó que por fin puidemos ver no alto dunha arboriña cativa, xa preto das casas que forman o pequeno rueiro.

Parou de chover cando chegabamos case ó alto, ás casiñas de Laguna de Castilla, cun aspecto xa, a pesar do seu nome, decididamente galego. Moita bosta de vaca polo camiño e cativas casas de pedra case vexetal a nos dar a boa vinda.

Cun sol radiante, e aire un pouquiño máis que fresco, chegamos por fin ó alto, a esa reconstrución de “aldea típica” que nos últimos anos se ven perpetrando no Cebreiro para encanto, e espolio, de peregrinos. Pero chegamos nunha especie de competición a cara de can. Explícome: os impresentables valencianos que coñeceramos en Rabanal del Camino, hoxe pasáronos diante á altura de Perexe. Cando nos aproximabamos ó marco indicador da entrada en Galicia vimos ó pé del as tres mulleres, aparentemente en pose para facer unha foto. Pasamos por onda elas e nestas aparecen os tres homes vindo de detrás dun penedo, onde seguramente foran cambiarlle a auga ó canario. E o máis novo, nada máis vernos chegar á beira das mulleres acelérase: “¡Veña, vamos!”, dille. E unha delas: “¿Pero non facemos a foto xunto ó letreiro de Galicia?” “Non, non, non, deixade a foto. Non facemos a foto”. “Pero...”, estráñase unha delas. “Agora non. Xa a faremos”, insiste o julai.

Nós, entre tanto, proseguimos camiño e ímonos afastando. Pero de repente vemos como o mozo e un dos vellos, tal vez o seu pai, veñen a unlla de cabalo detrás nosa e pásannos a toda velocidade coma quen vai apagar un lume. “Ata aquí viñemos tan a modo por culpa das mulleres, que agora, como xa estamos no último quilómetro, apetécenos dar un acelerón para estirar un pouco as pernas”, dinos a modo de explicación non pedida o máis vello, ó tempo de apurar aínda máis o paso detrás do mozo. Inma e mais eu mirámonos, ¿que mosca picaría a estes?, preguntámonos, ¿e que carallo andarán buscando? Inma dime, “vamos apurar nós tamén, ¿a ver que pensan?” E apertamos ata nos poñer á súa altura. Así chegamos á igrexa, así atravesamos o rueiro e así chegamos á porta do albergue, aínda pechada. É a unha menos vinte e non abre ata a unha. Sentámonos na lumieira e esperamos a hora de apertura.

Entre tanto vai chegando xente, un deles aquel mozo que nos pasara flechado a pouco de saírmos de Villafranca, un rapaz de Alicante, Elio, como nos dirá máis tarde que se chama, xa unido a nós desde aquí ata o final da peregrinación. “¿Como? ¿Pero onde te metiches para chegar destas horas se viñas fostiado?”, pregúnteille. “Non, se xa cheguei a eso das doce, pero como estaba cerrado e traía unha fame de lobo, fun comer algo por aí”.

Ó dar a unha abriuse a porta do albergue. Inma ergueuse rápida e púxose a primeira da fila. Entón o valenciano máis novo, contrarrestando a xogada, preguntoulle a unha das hospitaleiras se xa podían ir pasando as mulleres a coller cama. Menos mal que detrás dela apareceu outro hospitaleiro, brasileiro el, e díxolle: “¡A esperar! Póñase vostede á cola”. Daquela Inma dille, “Xa que chegastes case diante nosa, poñédevos vós os primeiros”; pero un dos vellos, “xeneroso”, respóndelle que é igual, eles irán detrás nosa, non pasa nada por un posto máis ou menos.

E así parece que vai quedar a cousa.

 

(Etapa 24-2)

Dirac, un sabio rariño.

 

     O físico e divulgador científico Carlo Rovelli, comenta  nun dos seus libros a anécdota de cando Paul Dirac, un dos físicos máis importantes no desenrolo da mecánica cuántica, estaba dando unha conferencia e un dos asistentes levantou a man para dicir, “Perdón, non entendo esa fórmula”. Dirac, tras uns segundo de dúbida, seguiu coa súa charla e entón o moderador interrompeuno para preguntarlle se non quería responder á pregunta que lle fixeran. El, tras dubidar uns segundos respondeu, “non me preguntou nada, fixo unha afirmación, dixo que non entendía a fórmula”. E continuou.

    Dirac, a quen lle debemos moitos dos grandes avances científicos do século XX, foi premio Nóbel de Física con trinta e un anos, pero tamén é un dos exemplos que se acostuman poñer cando se fala do síndrome de Asperguer, que se manifesta pola inflexibilidade, con intereses moi limitados e absorbentes, o cal afecta á comunicación e á interacción social. No seu caso era un home que cando tiña algo en mente nada o distraía. E todo o que facía tiña que estar demostrado e comprobado.

Del cóntanse moitas anécdotas para amosar ata que punto o sabio pode parecer un rariño, tal a ocasión na que un grupo de estudantes lle pasou un traballo co fin de que el o revisase, e tras coller os folios preguntoulles se sabían onde quedaba a oficina de correos. Os estudantes ofrecéronse a acompañalo e cando ían de camiño un deles preguntoulle se podía adiantarlles algo sobre o asunto do traballo e el respondeu que só podía facer unha cousa á vez. Tal vez unha das grandes leccións que lle deu a aqueles futuros científicos: “Non vos distraiades”, “quen moito abarca pouco aperta”. Tamén se conta aquela outra de cando nunha reunión alguén apuntou que ía vento, e entón el levantouse e foi á porta a comprobar que efectivamente había vento. Só a comprobación empírica ratifica o postulado.

Tal era a súa actitude de persoa calada e pouco comunicativa, que os seus compañeiros e colaboradores definiran como “Dirac”, a medida da cantidade mínima de palabras que unha persoa, sen ser muda, pode dicir nunha hora.

Polas súas condicións Paul Dirac estaba condenado a pasar por este mundo como unha vítima da sociedade, sen embargo, ese vivir metido en si, esa constancia e fixación co que tiña entre mans sen deixarse distraer por outras faenas, posibilitou que fixese unhas das máis importantes achegas á física cuántica. A súa ecuación presentada cando só tiña vinte e cinco anos, é toda unha poesía, tanto estética como clara e concisa, para entender o comportamento dos electróns a altas velocidades e a mesma antimateria, sen embargo, el, que tiña esta capacidade de facer fermoso e simple o complicado, preguntado pola poesía dixo que o obxectivo da ciencia é facer comprensible o difícil, mentres que o da poesía é explicar as cousas sinxelas de modo arrevesado, co que, resumindo, ciencia e poesía se asemellan en que son incomprensibles. Era unha opinión.

Dirac deixou escrita esa frase que a moitod nos encanta, “O meu oficio é xogar con ecuacións e escoitar o que me din”. Para el as matemáticas eran un xogo cuxas regras inventou o home mentres que as regras da física as inventa a natureza, pero ó final, dicía, as matemáticas acatan as leis naturais.

(Este artigo foi publicado na sección Lingua Proletaria, na edición de Barbanza de La Voz de Galicia).