Ouvidos xordos

            No ano 1964 Kitty Genovese foi asasinada no aparcadoiro do edificio no que vivía, en Nova York. Ao día seguinte a cidade espertou conmovida e culpábel: o New York Times publicaba que uns trinta veciños foran testemuña e non fixeron nada. Máis tarde sóubose que foran menos, “só” unha ducia, os que asistiron aos feitos dende as fiestras das súas casas. O asasino confesou que aquela noite saíra da súa casa á procura de unha muller á que matar. Os veciños escoitaron os berros de auxilio e cando Kitty recibira dúas puñaladas, un dos veciños si, dixo ao agresor que marchase e este obedeceu. Kitty quedou soa no chan do aparcadoiro e aos dez minutos o asasino volveu para rematala e, unha vez moribunda, violala. Si, os veciños chamaron á policía e á ambulancia na que a muller falecería menos de media hora despois.

            O nome de Kitty Genovese fíxose tristemente coñecido porque a súa traxedia utilízase como exemplo do denominado “efecto espectador”. Este fenómeno da psicoloxía social predí que ante unha situación de emerxencia, cantos máis espectadores estean presentes máis difícil vai ser que interveñan. Estudouse tamén en situacións controladas de laboratorio: un participante presencia como o seu compañeiro está sendo agredido e mídese o tempo que tarda non en intervir, senón en avisar ao experimentador. Pois ben, cantos máis participantes hai, máis tarda. A explicación non está  demasiado clara. Algúns investigadores apuntan a unha difuminación da responsabilidade (“alguén intervirá”), outros ao medo ao ridículo (“vou meterme eu nese fregado e diante de todo o mundo?”). En todo caso, parece que en canto unha única persoa intervén, todos os demais iremos en masa a aportar a nosa humilde colaboración pero, se ninguén o fai, nada.

            O mes pasado, en Valencia, un rapaz con orde de restrición meteu no coche, pola forza, á súa exparella. Ante os berros da moza, Andrea Carballo, os veciños saíron a mirar pola ventá e viron como o home a arrastraba polo pelo ate metela no coche que ao pouco tempo estrelaría contra unha gasolineira. Gritáronlle dende a fiestra que a soltara, pero non lles deu tempo a baixar.

            Uns días máis tarde coñeciamos que unha rapaza de Boiro pediu axuda mentres o seu agresor intentaba metela nun maleteiro. Acontecía nunha rúa con casas, pero só a escoitaron berrar uns rapaces que ían por outra rúa diferente. Acudírona, e hoxe a rapaza está viva e o secuestrador no cárcere, pois resultou ser o asasino confeso de outra muller máis, Diana Quer. Non sabemos se alguén a escoitaría berrar mentres era metida á forza no maleteiro coche, antes de que a estrangularan. Quen sabe, tal vez alguén escoitou berros e preferiu pensar que eran de celebración, que estaban en festas.

            Parece que os reporteiros do New York Times esaxeraron as cifras do caso de Genovese, e un dos veciños valencianos de Andrea Carballo relata que estaba a punto de baixar para axudala cando o coche marchou a toda velocidade. E realmente pode ser que dentro das casas separadas por un par de metros da estrada onde a rapaza de Boiro foi acudida por rapaces que a escoitaron berrar dende outra rúa, non escoitaran nada porque as súas ventás están insonorizadas, tiñan a tele a todo volume ou pensaban que eran berros de alegría, que para algo era Nadal. Pero o fenómeno do espectador está estudado pola psicoloxía social, existe. E está demostrado que antes de rasgarnos as vestiduras pola indignación e pola rabia, e antes de saír en tropel ao monte a buscar rapazas desaparecidas e de colar cartaces coas súas fotos, e antes das manifestacións de condena, antes de todo iso, hai un intre clave no que facemos ouvidos xordos.

                        Adelaida Vidal

Documentos: identidades inequívocas.

               

           A linguaxe escrita é importante na nosa cultura, non só como forma de comunicación intercambiable coa verbal, senón con un estatus superior. De entrada, a unha opinión expresada por escrito adxudícaselle máis peso que a outra, co mesmo contido, expresada verbalmente. Pero ademais determinados documentos implican unha presuposición de veracidade, como é o caso de determinados carnés ou títulos académicos. Enténdese que estes documentos son unha fonte fiábel que acredita que, quen os posúe, ten determinados coñecementos e competencias para levar a cabo unha serie de tarefas.

           Por iso, é habitual dirixirse a este tipo de documentos á hora de determinar o valor das persoas. De entrada, charlando de política na sobremesa, as opinións de unha politóloga, poñamos por caso, teñen máis valor que as de unha bióloga ou unha garda de seguridade que pasa a súa xornada laboral escoitando a radio e lendo a prensa. Pero ademais, algunhas destas acreditacións resultan indispensábeis para poder desenvolver legalmente actividades e profesións concretas. Salvo excepcións, as titulacións das persoas candidatas a un posto de traballo míranse antes que á propia persoa a contratar, cuxa identidade pasa a un segundo plano porque o relevante son os diplomas cos que conta.

            Así somos, adxudicamos aos documentos unha veracidade intrínseca e, os psicólogos narrativistas White e Epston souberon sacarlle partido a esta manía que temos as persoas de crer na palabra escrita sobre todas as cousas. Comezaron a expedir certificados como o “Certificado de fuxida da culpa”, que serve para lembrar a quen o obteña e aos demais, que esa persoa renunciou oficialmente á súa disposición á super-responsabilidade, e  xa non é vulnerábel aos convites dos demais para que viva por e para eles en vez de ocuparse da súa propia vida. 

            O “Certificado de vitoria sobre o pis traidor”, outorgado aos nenos e nenas con eneurese (que antes mexaban por riba) é outro exemplo de grande suceso, máis que nada porque se lles outorga a identidade de persoa vencedora sobre ese pis traidor que os asaltaba sen que eles puidesen facer nada. Agora, con un certificado que deixa por escrito que Fulano “é quen gaña ao pis traidor e en vez de encherse de pis, énchese de gloria”, o neno non ten máis remedio que gañar a partida: ten un documento que proba que pode detectar as gañas de ouriñar e ir correndo ao baño, e iso fai. O mesmo acontece co medo a monstros e pantasmas: non se precisan longas explicacións racionais sobre a imposibilidade de que tales seres mitolóxicos existan nin exposicións reiteradas ás sombras que se crean no cuarto polas noites ate aprender que non son perigosas. Non, basta con entregar un solemne diploma de Cazador de Pantasmas para que unha nova identidade de valente cazador pese máis que o medo, e quen antes sentiu terror ante a idea de ir á cama polas noites, agora loce no patio do colexio un diploma de domador de monstros e ofrécese a axudar aos seus compañeiros e compañeiras na temeraria tarefa de enfrontarse aos monstros que se colan nos seus cuartos polas noites. 

                                                                       Adelaida Vidal.

Ter a alguén, aínda que sexa de trapo.

    

               Nos anos trinta, as dúas principais correntes en psicoloxía eran a psicanálise e o condutismo. Non coincidían en case nada, pero ambas aseguraban que as crianzas desenvolvían apego coas súas nais porque estas os alimentaban.

            Entón, no ano 1945, a Spitz chamáronlle a atención os chamados “nenos hospitalizados”, residentes en hospicios. Estas crianzas presentaban unha sintomatoloxía peculiar con atraso no desenvolvemento, a nivel físico, psicomotor, de linguaxe... non crecían, non falaban, non sorrían.

            Cal podía ser o problema se eses meniños tiñan cubertas todas as súas necesidades básicas? Estaban ben alimentados, tiñan abrigo...  todos os coidados que, polo que se sabía, precisaban os nenos e as nenas para crecer saudábeis. 

            Só había algo que non tiñan: unha figura de apego. Unha nai, pai ou coidador que fose sempre o mesmo. Unha persoa que lles cambiase a muda cando choraban, cando o precisaban e non cando era a hora de facelo, alguén que lles sorrise, lles falase e os apertase para poder cubrir as necesidades afectivas, toda unha novidade aínda sen explorar.

            Harry Harlow utilizou crías de monos Rhesus para estudar experimentalmente iso de que o desenvolvemento adecuado precisase de unha figura de apego máis que de unha boa alimentación.

            Proporcionou aos bebés Rhesus dúas figuras que cumprirían, cada unha, unha función materna. Unha destas figuras (“nais”) estaba feita de arame e tiña un biberón incrustado. A segunda non proporcionaba alimento, pero tiña os arames recubertos de felpa. Os monos pasaban boa parte do día apertados á nai de felpa, e o tempo xusto para alimentarse coa nai de arame. Pero ademais, estas nais de falsa pel, tiñan a función de aportar seguridade. Por iso, cando se introducían nas gaiolas bonecos mecánicos que asustaban ás crías, estas corrían a apertar ás nais de felpa e, unha vez aferradas á tea, como calquera crianza que se sabe segura, non só se tranquilizaban senón que mesmo atacaban aos bonecos dos que fuxiran segundos antes. O grupo de monos Rhesus que tivo a desgraza de caer no grupo experimental sen nais de felpa, ademais de crecer menos, non tiña a onde aferrarse e resignábase ao medo tirados no chan.

            Con todo isto, dende mediados do século pasado podemos avaliar a calidade do apego de nenas e nenos humanos. No test da “situación estraña” de Ainsworth, unha crianza entra coa principal figura de apego nun cuarto cheo de xoguetes e enfróntase a continuas saídas da nai ou pai. A veces, durante as saídas, entra unha persoa descoñecida, a veces a crianza está soa.

          Enténdese que hai unha relación sa se a nena ou neno se sente segura para  xogar e explorar cando a persoa coidadora está preto e, sobre todo, se o regreso desta figura de apego á sala calma a ansiedade que a súa ausencia puidese xerar.

                                                          Adelaida Vidal.