San Dunstan e as ferraduras da boa sorte

     

                 O certo é que xa os gregos lle atribuían á ferradura o poder de atraer a boa sorte, porque coa súa forma de media lúa é un símbolo de fertilidade asociado a Hécate, ou á Diana romana. Aumenta o seu poder apotropaico se ten sete cravos, como sete son os astros do ceo, se é de ferro porque ese é o metal da forza e do poder, e mellor aínda se se atopa porque a fortuna atopada é a que máis gorenta.

              Sen embargo, o cristianismo, negándolle razón á tradición grega, asegura que o poder de atracción da boa sorte que lle outorgamos á ferradura débese ó bo facer de san Dunstan, quen antes de ser o arcebispo de Canterbury desde o ano 959  ata a súa morte o 19 de maio do 988, foi ferreiro.

                 Sucedeu que estando o bo home exercendo o seu oficio, apareceulle diante un ser horripilante, con medio corpo de persoa e outro medio de besta, quen lle pediu unhas ferraduras para os pezuños que tiña por pés. Ó momento Dunstan decatouse de que aquel era o demo, e entón no momento de ferralo, contrariamente ó que é norma, meteu os cravos contra a parte de dentro, de tal maneira que lle provocou unha dor descomunal que lle facía xurar en arameo, pedíndolle que llas sacase. Entón o ferreiro negociou con el as condicións para sacarllas e poñerllos ben, obrigándoo a prometer que nunca impediría que a boa sorte e a fortuna se arredasen das casas que tivesen unha ferradura na porta.

O Corpus, o sol divino na terra

                  Corenta días despois da Pascua é o Corpus, unha celebración que lembra o final dos corenta días que, segundo o evanxeo, Cristo pasou na terra despois da súa resurrección, e ascendeu ós ceos. Unha festa que o mundo cristián celebra como a presencia de Deus entre os homes, por iso lle preparan as rúas con alfombras de flores e herbas olorosas, entre as que, os nosos paisanos, chegaban a depositar prendas de roupa para que o paso da Santa Custodia sobre esa prenda transmitise a forza da divindade para algún doente que logo a vestise.

O Corpus é unha procesión que cobrou forza durante a Contrarreforma, como un modo de afirmar as crenzas dos cristiáns fronte as herexías de Lutero. E así, nesta procesión, ademais das flores e o palio baixo o que desfila a Santa Custodia como representación de Deus na terra, unha Custodia gardada en elaboradas pezas de ourivería, onde non faltan os metais e as pedras preciosos, soe haber máscaras que representan o mal fuxindo da presencia da divindade que santifica os lugares polos que pasa, que limpa as rúas do mal, tal é o Boi de Xan da Arzúa en Allariz, que un paisano usou para apartar ós xudeus do camiño por onde ía pasar a procesión, a Coca de Redondela, lembrando ó monstro que comía ás nenas ou as figuras do Meco e da Vella en Pontevedra, das que nos fala o Padre Sarmiento.

E sen entrar hoxe nas grandes procesións e os elementos simbólicos que as adornan, queremos ilustrar esta entrada con esta custodia de madeira, que se conserva no museo etnográfico de San Paio de Narla, decorada cunha rosácea, o símbolo da divindade amosándonos como desde un punto central se pode abarcar todo o universo. Unha humilde peza de madeira.

A pedra da Ra

       

     Esa pedra zoomorfa que semella que miramos unha ra, podía non ser máis ca un capricho da natureza, pero as cruces e círculos inscritos nela, fálannos dun proceso de cristianización, e como ben sabido é, nunca se cristianiza o que non é necesario cristianizar.

            A pedra da Ra é un antergo lugar de culto precristián situado en Palmeira, onde, sospeitamos, os primeiros poboadores do lugar festexaban a chegada da primavera a carón deste penedo zoomorfo que, segundo desde onde se mire, nos lembra a un xigantesco batracio mirando cara o solpor, cara ese punto do horizonte polo que se di que escapa a vida. Un antigo santuario do que temos noticia por mor dalgunha lenda, como a da moura que ó seu carón estendía un chafariz de cousas preciosas e ofrecía, a quen na tenda entraba, o que máis lle gustase para outorgarllo. É o famoso conto das tesoiriñas de ouro, que se narra en moitas zonas de Galiza, xeralmente asociado a lugares de veneración precristiá para evocar a fartura, pero non a riqueza, facendo unha distinción que ás veces non é doada de entender, pois a fartura nace cada ano, e é froito do traballo diario, mentres que a riqueza é un golpe de sorte que como vén se vai; iso que sabían moi ben os esmolantes, que mellor preferían pedir en casa farturenta ca en casa rica.

            Unha ra, á fin e ó cabo, é a anunciadora da vida que renace. O canto da ra é o canto da primavera, é o son que anuncia a morte do inverno, a chegada do bo tempo e do renacer da natureza, por iso nos atrevemos a dicir que esa forma convocou na antigüidade, nese primeiro santuario de Palmeira, a cantos querían celebrar a vida, a pesar de que coa chegada do cristianismo se quixera desterrar tal veneración poñéndolle unhas cruces que esconxurasen o antigo culto e desviasen cara outras crenzas as primixenias maneiras de entender a relación do home co cosmos.

Os ídolos de Dombate

                  

           Por Rosa Benigna Vizcaya

   

            É gratificante comprobar como un monumento tan significativo e importante para a nosa cultura, o dolmen de Dombate, que xa fora cantado por Pondal e descrito por Murguía, se atopa tan ben protexido e conservado. Ademais, o seu centro de interpretación permite adentrarse no mundo dos antigos bergantiñáns, coa reproducción a escala da anta e os seus gravados e pinturas.

            Usado como lugar de enterramento hai seis mil anos, móstranos na entrada do corredor unhas figuras antropomorfas, de pedra, coñecidas como ídolos. Algunhas son simples cantos rodados e outras teñen unha leve talla, o que nos fai intuír, que no seu día estaban pintadas para resaltar as formas. Se realmente representaban a deidades ou ós alí soterrados, confírmase que pese ó paso dos milenios séguense a colocar imaxes relixiosas e fotos de finados nos cemiterios actuais en nichos e sepulturas. En calquera caso, no noso país, os defuntos adquiren certa divinización ou santificación, se se me permite o uso destes termos, pois non hai máis que achegarse ó tema da morte para comprobar como os nosos finados son invocados nas adversidades como intercesores ante Deus. Non morren, só se adentran en “outra vida” distinta da terreal. Expresións de consolo para os familiares tales como “Xa está no ceo pedindo por vós” ou, como ocorre na Barbanza, cando se chama ó finado polo nome para que vaia ó seu propio cabodano acompañando ós vivos. Isto non é máis que a negación da morte como punto final.

         

   Por iso pensamos que cos ídolos de Dombate tamén se trataba de facer perdurable a memoria das persoas alí soterradas, e de que, dalgún modo, se mantivesen próximas á comunidade da que formaron parte.

San Martiño

            

      

San Martín de Tours en Navia de Suarna

      No veranciño do san Martiño, que non sempre cadra co mesmo día do santo, todos os porquiños andan tristes e todos os paisanos felices. Logo virán os días fríos, o mellor tempo para curar as carnes da matanza, os días de recollida a carón de boas cuncas de viño e boas talladas de carne, por iso esta é unha data para celebrar. E por se non nos chegase un santo, no mesmo día temos a dous santos Martiño que festexar, o de Tours e o de Dumio, e se un é importante o outro é interesante, e ó revés.

San Martín de Tours en Suevos
(Arteixo)

            Advírtenos o refraneiro que “despois do san Martiño deixa a auga e bebe viño”, porque aí está xa o frío, que “de san Martiño para diante non hai demoño que aguante”, e por iso precisamente o Martiño de Tours, cando está entrando na cidade e un mendigo lle pide esmola, el non atopa outra cousa mellor que ofrecerlle un anaco de capa, para que se tape nos vindeiros días invernais.

            Pero o noso de Dumio é outra cousa, porque era bispo e tiña que aconsellar, organizar as parroquias e as dioceses e advertir co seu famoso De correctione rusticorum, ou como corrixir ós rústicos, o famoso escrito no que lle aconsella ós párrocos como actuar diante dos costumes dos seus paisanos, para que deixen de adorar  ó lume, ás fontes, ás pedras e ás árbores. Xa tres ou catrocentos anos antes, o seu homónimo de Tours aconsellou poñer unha cruz naqueles lugares de culto precristián ou erguer capelas en honor dos santos onde antes había templos pagáns.

San Martín de Dumio en Suevos (Arteixo)

            Pero polo que sabemos, os consellos do de Tours non deran o resultado agardado catrocentos anos despois e polo que vemos tampouco os consellos do de Dumio deron resultado mil anos despois, pois que seguimos lavándonos na fonte do santuario, deixando exvotos de agradecemento, pasando polo carrasquiño carrasqueiro que non foi nado nin tampouco transplantado, colocando os ramos de loureiro nas adegas de viño novo, e os de toxo nas portas da casa contra as bruxas, colgando figas, cornos e espiñar contra o malfacendo todo tipo de rituais para casar, mocear, empreñar, nacer con ben e morrer sen dor.
     Somos fillos dunha tradicción que non é doado erradicar.

            En fin, festexemos ó san Martiño, a un ou outro, que aló no ceo, cada un xa saberá para quen é o recado.

Santo Adrián de Malpica

            Falar de santo Adrián é falar de Malpica de Bergantiños, e do fermoso santuario fronte ás illas Sisargas, ata onde o levaron a semana pasada, en procesión desde a igrexa parroquial. Un santo a quen Carlos lle dedicou unha fermosa cantiga a modo de invocación:

San Adrián, aparta as pestes da terra

e o temporal do mar.

            E hoxe, 16 de xuño, foi o santo Adrián de Malpica a festa grande do grande porto, a onde acoden os romeiros para pedirlle, entre outras moitas cousas, a cura das infeccións cutáneas, verrugas e eccemas, lavándose na fonte do santo e deixando logo o pano a secar, e así, cando o pano seque, suponse que seca o mal, ou que o mal cura.

            Pero coma sempre, cando se pide, pídase con devoción, que se non, como o santo pense que o devoto o toma a chacota, pode ser moi vingativo

Meu señor san Adrián

é  un santo moi milagreiro,

pedinlle un home bonito

doume un cara de Carneiro.

            Pero quizabes, a especialidade do santo sexa a protección dos mariñeiros da Costa da Morte, á fin tamén el fixo as veces de patrón, despois de sufrir martirio, para dirixir a barca onde ía a súa esposa Natalia (tamén santa) a terra de cristiáns.