San Dunstan e as ferraduras da boa sorte

     

                 O certo é que xa os gregos lle atribuían á ferradura o poder de atraer a boa sorte, porque coa súa forma de media lúa é un símbolo de fertilidade asociado a Hécate, ou á Diana romana. Aumenta o seu poder apotropaico se ten sete cravos, como sete son os astros do ceo, se é de ferro porque ese é o metal da forza e do poder, e mellor aínda se se atopa porque a fortuna atopada é a que máis gorenta.

              Sen embargo, o cristianismo, negándolle razón á tradición grega, asegura que o poder de atracción da boa sorte que lle outorgamos á ferradura débese ó bo facer de san Dunstan, quen antes de ser o arcebispo de Canterbury desde o ano 959  ata a súa morte o 19 de maio do 988, foi ferreiro.

                 Sucedeu que estando o bo home exercendo o seu oficio, apareceulle diante un ser horripilante, con medio corpo de persoa e outro medio de besta, quen lle pediu unhas ferraduras para os pezuños que tiña por pés. Ó momento Dunstan decatouse de que aquel era o demo, e entón no momento de ferralo, contrariamente ó que é norma, meteu os cravos contra a parte de dentro, de tal maneira que lle provocou unha dor descomunal que lle facía xurar en arameo, pedíndolle que llas sacase. Entón o ferreiro negociou con el as condicións para sacarllas e poñerllos ben, obrigándoo a prometer que nunca impediría que a boa sorte e a fortuna se arredasen das casas que tivesen unha ferradura na porta.

Xano, o primeiro

                   

XA temos ó novo ano, que entrou da man de Xano o deus das dúas caras, do vello e do novo, do sorriso polo que vén e tristura polo que se foi, aquel que porta un báculo en que apoiarse e unha chave que o abre todo. É tempo de sortilexios, de querer adiviñar o porvir, de modo que segundo sexa o tempo meteorolóxico en cada un dos doce primeiros días deste mes, así será cada un dos meses do ano.

Xano é o deus que lle dá nome a este mes, que os nenos reciben percorrendo as rúas das súas vilas e aldeas cantando as Xaneiras e os Manueis, que son cantares de felicitación.

            Outrora era nesta data cando se facían plans para a comunidade, e Murguía lémbranos unha xunta de homes que en Pontecaldelas, cada primeiro de ano, se reunían antes da misa é debaixo dun carballo, para elixir a quen había de presidir o consello parroquial durante o resto do ano.

            En Verín e Laza xa aparecen algunhas máscaras, tal vez como pervivencia das Saturnais romanas, como tamén pode ser lembranza de costumes precristiáns que os rapaces saísen na última noite do ano a atrancar os camiños con carros, cancelas e outros elementos, como unha invocación a que o mal non pasase polas rúas.

            En fin, que xa temos aquí un novo ano, e moitos desexos de felicidade.

O día dos inocentes

                      

Nestas datas non pode faltar o dato simpático no día dos Santos Inocentes, que se celebra o 28, con todo tipo de bromas e burlas, coincidindo co mesmo día no que os Romanos celebraban o día da xoldra durante as súas Saturnais, a chamada festa dos escravos, durante a que estes vestían a roupa dos amos e tamén eran servidos por eles, unha especie de troco dos roles sociais e que nada ten que ver coa coñecida matanza dos inocentes promovida por Herodes, a cal, segundo os datos históricos, nin foi tanto nin tal como nos din, pois só se debeu a un augurio que lle fixeran ó magnate, de que un fillo seu lle ía quitar o trono, e daquela decidiu matalo. Pero nin moito menos foi unha matanza tan multitudinaria como se conta.

E igual que facían os romanos, en Galicia era costume trocar os roles sociais na figura dos nenos, vestíndoos con roupas a modo de bispos e outras figuras con intención grotesca, tal de papas ou reis, os chamados Papa dos tolos, e permitíaselle que ese día deran ordes e incluso se lles obedecía, ata que o bispado de Mondoñedo prohibiu tal costume no 1669.

No lugar de Ferreras de Arriba, na provincia de Zamora, aínda se conserva un festexo chamado a Mascarada de inverno, que se celebra cada 28 de decembro, e ten como personaxes principais o Diabo, a Filandorra, a Madama e o Galán, representantes, os dous primeiros do feo e os segundos do bonito, do mal e do ben, das tebras e da luz. Son personaxes que poden entrar nas casas perseguindo ós veciños a quen lles botan borra ou manchan cunha cortiza queimada os primeiros, mentres que os segundos colocan un sombreiro sobre o patriarca de cada casa en sinal de felicidade. Son reminiscencias daquelas mascaradas que xa se celebraban nas Saturnais romanas.

Na catedral de Mondoñedo consérvase esta pintura mural que representa a matanza dos inocentes tal e como nola narra o Evanxeo.

O santo Antonio das Neves, en Malpica

            Xa atardecía, cando volvíamos do noso percorrido polas terras bergantiñás, na procura de distintas manifestacións de devoción a santo Antonio de Padua, natural de Lisboa, avogoso das mozas casadeiras e, por unha transposición de nomes, a quen tamén se implora polo coidado dos animais.

            Non se pode dicir onde se encontra a devoción máis fervente ou a manifestación cultural, etnográfica, festiva e de culto máis rica e xenuína, pero hoxe, queremos deternos no santo Antonio das Neves, en Malpica. Unha pequena capeliña que pasa desapercibida, que se sitúa como un miradoiro sobre o mar ártabro.

            Queda esta capeliña, polo tanto, algo arredada do porto e vila malpicá, e ábrese moi poucas veces, e unha desas veces é para celebrar o santo Antonio do 13 de xuño. A outra ocasión é cando se celebra á patroa, o cinco de agosto.

            Cóntannos unha señoras que atenden o templo, que unha lenda refire cando un paisano quixo facer esta capela, e buscando sitio encontrou, un cinco de agosto, esta zona nevada, polo que interpretou que aquí había de construírse o templo dedicado a Nosa Señora das Neves. Como se ve, esta é a mesma lenda que se conta da construcción do templo que baixo esta mesma advocación lle dedicou un nobre romano, no monte Esquilino, a Nosa Señora, en tempos do papa Liberio (352-366dC).

            O altar con retablo de feituras barrocas populares e tardías, mantense como antes do Concilio Vaticano II, posto que non hai altar cara ó público, e cando se fai misa traen unha mesa sobre a que colocan a ara para celebrar.

            O retablo, presidido pola patroa, unha virxe morena vestida de branco, soportada por anxiño de esforzado rostro, ten nos distintos nichos a un santo Antón co seu porquiño, san Roque co se can, que neste caso semella gabear polo caxato do santo peregrino, un santo Antonio co seu neniño sobre o libro e outro santo que non sabemos identificar por mor da cor do hábito (pintado de gris, seguramente con boa fe por algún veciño sen aterse ás normas para facilitar a identificación dos santos), e da falta de atributos identificadores, pero que coidamos sexa un santo Antonio desfigurado, tal vez máis antigo có actual, que ten ó lado un san Pancracio.

    

        Aínda que a capeliña ten feituras do século XIX, por dentro as imaxes son dunha potencia creadora impresionante, e de todas elas sobresae un san Francisco que se hospeda nun nicho ou fornela lateral, en pose algo inclinada, como resignado, pola súa humildade, a recibir o aprecio e cariño da freguesía, amasando os estigmas das mans que impresiona pola basta feitura, simple pero cargado dunha impresionante forza emotiva que se transmite ós que o observamos.

            Os devotos veciños son os que se prestan para conectar a luz do templo, e nesta ocasión, doan as flores con que se honra ó santo para facer as alfombras florais dentro do templo, e para as que, ademais dos petalos se usa para as cores marrón e marrón máis claro, a cáscara do pino machucada e os arumes tamén machucados. E por mor delas, e do pequeno que é o templo, ós asistentes á misa han de facelo desde o adro.

            A procesión sae sobre un chan onde se espallan flores e vai ata un cruceiro próximo, tos típicos das terras bergantiñás, onde se pode ver un círculo inscrito nos brazos da cruz, unha forma própia da bisbarra, asemade rodeado de flores.

            Haberá que seguir buscando información, porque todo nos parece que este lugar ten unha carga histórica moito máis profunda.